Yusuf sakkokiy
SaqlaşBoşqa nomlari: Yūsuf ibn Abī Bakr Sakkākī
Öqiş: 2 daqiqa
Yusuf Sakkokiy (töliq ismi Yusuf ibn Muhammad Abu Ya'qub Sirojiddin al-Xorazmiy as-Sakkokiy) — tilşunos va adabiyotşunos. U asosan arab tilida ijod qilgan. Eng maşhur asari «Miftoh ululum» («Ilmlar kaliti») hisoblanadi.
Hayoti
13Sakkokiyning tarjimai holiga doir ma'lumotlar juda kam. Özbekça Vikipediyada u 1160-yilda tuğilgan, tuğilgan joyi Xiva, vafoti esa 1228-yil deb körsatilgan. Inglizça Vikipediyada esa hayot yillari 1160–1229 (hijriy 555–626) deb berilgan va vafoti 626-hijriy/1229-milodiy yil deb yozilgan. Şunday qilib, manbalar vafot yilida bir-biridan farq qiladi.
Vafoti şaroitiga oid ham turliça ma'lumot bor. Xondamirning yozişiça, Sakkokiy sehrgarlikda nohaq ayblanib, Çiğatoy xoni tomonidan zindonband etilgan va qamoqda vafot etgan. Inglizça manbada esa uning sehrgarlik amaliyoti bilan şuğullangani, keyinçalik ulardan voz keçib, ilm bilan maşğul bölgani qayd etilgan. Unga köra, u Xorazmşoh Alouddin uçun sehrli haykal yasagani aytiladi.
Inglizça Vikipediyada keltirilgan rivoyatga köra, u öttiz yoşigaça temirçi bölgan, keyin ilm olişga kirişgan; biroq bu rivoyat şubhali, çunki boşqa olim al-Kaffol al-Marvaziy haqidagi hikoyaga öxşaydi. U hanafiy fiqhşunoslaridan ta'lim olgani, jumladan Sadid ad-Din al-Hayotiy, Ibn Sa'id al-Horisiy va Muhammad ibn Abdulkarim at-Turkistoniy şogirdi bölgani yoziladi. Yoqut al-Hamaviy uni öz davrining maşhur şaxslaridan biri deb ta'riflagan.
Ijodi
13Sakkokiy fanning turli sohalariga oid köplab asarlar yozgan. Bizgaça yetib kelgan «Miftoh ululum» arab adabiyoti va grammatikasiga bağişlangan bölib, madrasa talabalari uçun darslik sifatida işlatilgan. Asar 3 qismdan iborat va filologiyaning 10 tarmoğini qamrab oladi: sarf (morfologiya), nahv (sintaksis), luğat, munozara odobi, aruz, qofiya, şe'r tuzilişi, maoniy va bayon ilmi (ritorika va uslubşunoslik). Unda ayniqsa adabiyot nazariyasi puxta işlab çiqilgan.
Turk tarixçisi Kotib Çalabiy ma'lumotlariga köra, Sakkokiyning «Şomil fi ilm ulhuruf» («Grammatikadagi boğlovçilar haqida») asari ham bölgan. Inglizça Vikipediyada boşqa asarlar sifatida «Kitob al-Jumal» (al-Jurjoniyning «al-Jumal» asariga şarh), «at-Tibyon», forsça «at-Tilasm», munozara ilmiga oid risola va «Kitob aş-Şomil va bahr al-komil» nomlari keltirilgan.
Merosi
13«Miftoh ululum»ning 3-qismi katta şuhrat qozonib, uzoq vaqt adabiyot nazariyasi va nutq madaniyatini örganişda asosiy qöllanma bölgan. Bu qism qayta-qayta köçirilgan, unga şarhlar va talxislar yozilgan; ularning muallifları orasida Muhammad Qazviniy, Qutbiddin Şeroziy, Sa'diddin Taftazoniy, Mirsayyid Şarif bor. Asarning qölyozma nusxalari jahonning deyarli barça şarq qölyozmalari fondlarida saqlanadi, Özbekiston Fanlar Akademiyasining Şarqşunoslik institutida ham bir qança nusxasi mavjud.
Inglizça Vikipediyada Sakkokiy arab ritorikasi (baloğat)ni tizimlaştirişda muhim rol öynagan olim sifatida ta'riflanadi. U arab tilidan taşqari turkiy va fors tillarini ham bilgani qayd etilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Yusuf sakkokiy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1350 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAYusuf sakkokiy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1350
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1350
Zamondoşlari
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q719328wikidata.org · 4 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.