Faxriddin Roziy
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Faxriddin Roziy (töliq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Umar ibn al-Husayn ar-Roziy; 1149 — 1209) — XII asrning taniqli kalom olimi, faylasuf va qomusiy bilimlar sohibi. ÖzME'ga köra, u Ray şahrida tuğilgan va Hirotda vafot etgan. Inglizça Vikipediya uni «mutakallimlar sultoni» laqabi bilan ham tilga oladi va ilohiyot, falsafa, fiqh, tibbiyot, kimyo, astronomiya, tarix va adabiyotga oid köplab asarlar muallifi sifatida tavsiflaydi. Uning eng maşhur asari — Qur'onning «Tafsiri kabir» nomi bilan ham ma'lum bölgan katta tafsiri.1
Hayoti
13Inglizça Vikipediyaga köra, Faxriddin dastlab otasi Ziyovuddin Makkiydan saboq olgan, keyin Marv va Maroğada tahsil körgan, ustozlaridan biri al-Ğazzoliyning şogirdi bölgan Majdiddin al-Jiliy edi. ÖzME'ga köra, u şofiiy mazhabidagi va aş'ariy kalom maktabiga mansub olim sifatida faoliyat yuritgan.
Olim köp sayohat qilgan: Xorazm, Buxoro va Samarqandda bölgan, Ğaznada va Hindistonning Panjob ölkasida dars bergan. Inglizça Vikipediyaga köra, Xorazmda mu'taziliylar bilan bölgan bahslari notinçlikka sabab bölib, u Rayga qaytişga majbur bölgan; Buxoroda hanafiy olimlar bilan munozaralari katta e'tibor qozongan. Taxminan 1203-yilda u Hirotga köçib, umrining oxirigaça şu yerda yaşagan. ÖzME'ga köra, Hirotda u uçun alohida madrasa qurilgan va u «şayxulislom» unvoni bilan tanilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning dars va va'zlariga turli mazhab vakillari töplangan, şogirdlari soni uç yuzdan oşgan.
Olimning muxoliflari ham köp bölgan. ÖzME'ga köra, ular uni diniy-falsafiy qaraşlari uçun dinga putur yetkazişda ayblaganlar. Inglizça Vikipediyaga köra, ilohiyot bilan falsafani uyğunlaştirişga urinişi ba'zi zamondoşlari tomonidan islomga xiyonat deb baholangan. ÖzME'ga köra, u 1209-yilda karromiylar taşviqi bilan zaharlab öldirilgan; inglizça Vikipediya ham uni karromiylar zaharlagani haqidagi qaraş keng tarqalganini qayd etadi.
Ilmiy merosi
13ÖzME olim ijodini ikki bosqiçga ajratadi. Ilk davrga Abu Ali ibn Sinoning «Al-Işorot va-t-tanbihot» asariga yozilgan şarh hamda Movarounnahr olimlari bilan olib borgan bahslari jamlangan «Munozarot» asari kiradi. Keyingi davr asarlari orasida metafizikaga oid «Muhassal afkor al-mutaqaddimin va-l-mutaaxxirin» va Qur'on tafsiri «Mafotih al-ğayb» («Ğayb kalitlari») bor. Inglizça Vikipediyaga köra, bu tafsir mavjud tafsirlar içida eng serqirrasi bölib, undan oldin yozilgan muhim materiallarning köp qismini qamrab olgan. Uning falsafiy asarlari orasida «Al-Mabohis al-maşriqiyya» va «Al-Matolib al-oliya» alohida örin tutadi.
Olim fiqh, mazhab masalalari, adabiyot nazariyasi va yulduzlar ilmiga oid asarlar ham yozgan. ÖzME'ga köra, uning qomusiy asarlaridan biri — xorazmşoh Alouddin Takaş iltimosi bilan bitilgan «Jome' al-ulum» («Ilmlar majmui») bölib, unda öşa davr musulmon Şarqidagi oltmiş fan haqida ma'lumot berilgan. Muallif fanlarni naqliy va aqliy, asosiy va ulardan hosil böluvçi turlarga ajratgan, har bir fanni oddiy masalalardan murakkabiga qarab uç bosqiçda bayon qilgan va oxirida takrorlaş uçun savollar bergan. ÖzME bu tuzilişdan asar bölajak hukmdorlar uçun qöllanma sifatida yozilgan, degan xulosa çiqaradi.
Qaraşlari va ta'siri
13Inglizça Vikipediyaga köra, Roziyning falsafiy va ilohiy qaraşlarida Ibn Sino, Abul Barakot al-Bağdodiy va al-Ğazzoliyning ta'siri seziladi. Kosmologiyada u Aristotelning yagona olam haqidagi tasavvurini rad etib, ma'lum dunyodan taşqarida ham fazo mavjudligini va köplab olamlar bölişi mumkinligini ilgari surgan. U induktiv mantiqning ilk tarafdorlaridan biri sifatida ham tilga olinadi.
ÖzME'ga köra, olim asarlarining qölyozmalari Özbekiston Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik instituti, Qohira, Parij va Drezden kutubxonalarida saqlanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Faxriddin Roziy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3487 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAFaxriddin Roziy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3487
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3487
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Fakhr al-Din al-Razien.wikipedia.org
- 2ÖzME, 9-jild, 79–80-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 79–80-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.