Faxriddin Roziy

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 79–80-b. — ziyouz.com

Faxriddin Roziy (töliq ism.i Faxriddin Abu Abdulloh Muhammad bin Umar ibn alHusayn) (1149, Ray — 1209, Hirot) — maşhur kalom olimi va diniy falsafa namoyandasi. Ray va Maroğada tahsil olgan. Şofiiy va aş'ariy olim sifatida faoliyat körsatgan. Xorazm, Buxoro va Samarqandda yaşagan. Ğaznada (1185 y.gaça) va Hindistonning Panjob viloyatlarida faoliyat olib borgan, keyinçalik Hirotda yaşagan. Hirotda uning uçun maxsus Madrasa ta'sis etilgan, şayxulislom laqabi b-n maşhur bölgan, qizğin mudarrislik faoliyatini olib borgan. Şu b-n birga uning köplab muxoliflari ham bölgan. Ular F.R.ni diniy falsafa, e'tiqod va aqida borasidagi qaraşlari uçun islom asoslariga putur yetkazganlik, dinni buzganlikda ayblaganlar. 1209 y.da karromiylar taşviqi b-n zaharlab öldirilgan.

F.R. ijodini 2 bosqiçga böliş mumkin. Ibn Sinoning «Alişorat va ttanbehot» («Işoralar va tanbehlar») asariga şarh bölgan «Şarh ilişorat» asari ijodining ilk davriga oiddir. Uning «Munozarot ulalloma Faxriddin» («Alloma Faxriddin munozaralari») asaridan Movarounnahr olimlari b-n turli masalalar böyiça qilgan munozara va mubohasalari örin olgan. Metafizikaga oid «Kitobi Muhassal afkor almutaqaddimin val mutaaxxirin» («Oldingi va zamondoş olimlar fikrlaridan namunalar», Qohira, 1938) va Qur'on tafsiri bölgan «Mafotih ulğayb» («Ğayb sirlarini oçuvçi», Qohira, 1932) ijodining keyingi davriga oid asarlaridir. Mazhab masalalariga bağişlangan «Manoqib alimom aş-Şofiiy» («Imom Şofiiy manoqibi»), fiqh masalalariga bağişlangan «Kitob almahsul» nomli, adabiyotşunoslikka doyr «Çahordah risola» («Ön tört risola», Tehron, 1340) va nujum ilmiga doyr qator asarlari uning qomusiy olim bölganligidan dalolat beradi. F.R.ning maşhur ensiklopedik asarlaridan biri «Jome' ululum» («Ilmlar töplami», T., 1915; Tehron, 1331) bölib, xorazmşoh Alouddin Takaş iltimosiga binoan yozilgan. Uşbu asar öşa davr musulmon şarqidagi 60 fan haqida dastlabki ma'lumotlarni beradi. Muallif fanlarni naqliy (kalom, fiqh, mazxab, tafsir va h.k.) va akliy (tarix, grammatika, aruz, mantiq, fizika, algebra, musiqa, astronomiya, siyosat, davlat boşqaruvi va h.k.), furu'iy (boşqa fanlardan hosil böluvçi) va asliy (asosiy) singari qismlarga böladi. Har bir fan asoslari Zga bölinib oddiydan murakkabga tamoyili asosida tuşuntiriladi: oddiy asoslar (alusul alzohirot), murakkab asoslar (alusul almuşkilot), takrorlaş uçun savollar (alimtihonot). Bundan mazkur asarning bölajak podşoxdar uçun qöllanma sifatida yozilganligi körinib turibdi. Asarlarining qölyozmalari Özbekiston FA Şarqşunoslik inti, Qohira, Parij, Drezden ş.laridagi kutubxonalar fondida saqlanadi.

Ad.: Naymov N ., Faxriddin Razi — Iz filosofskogo naslediya narodov Blijnego i Srednego Vostoka, T., 1972; Kulmatov N., Faxriddin Razi, Duşanbe, 1980.

Nodir Ramazonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФАХРИДДИН РОЗИЙ (тўлиқ исм.и Фахриддин Абу Абдуллоҳ Муҳаммад бин Умар ибн алҲусайн) (1149, Рай — 1209, Ҳирот) — машҳур калом олими ва диний фалсафа намояндаси. Рай ва Мароғада таҳсил олган. Шофиий ва ашъарий олим сифатида фаолият кўрсатган. Хоразм, Бухоро ва Самарқандда яшаган. Ғазнада (1185 й.гача) ва Ҳиндистоннинг Панжоб вилоятларида фаолият олиб борган, кейинчалик Ҳиротда яшаган. Ҳиротда унинг учун махсус Мадраса таъсис этилган, шайхулислом лақаби б-н машҳур бўлган, қизғин мударрислик фаолиятини олиб борган. Шу б-н бирга унинг кўплаб мухолифлари ҳам бўлган. Улар Ф.Р.ни диний фалсафа, эътиқод ва ақида борасидаги қарашлари учун ислом асосларига путур етказганлик, динни бузганликда айблаганлар. 1209 й.да карромийлар ташвиқи б-н заҳарлаб ўлдирилган.

Ф.Р. ижодини 2 босқичга бўлиш мумкин. Ибн Синонинг «Алишорат ва ттанбеҳот» («Ишоралар ва танбеҳлар») асарига шарҳ бўлган «Шарҳ илишорат» асари ижодининг илк даврига оиддир. Унинг «Мунозарот улаллома Фахриддин» («Аллома Фахриддин мунозаралари») асаридан Мовароуннаҳр олимлари б-н турли масалалар бўйича қилган мунозара ва мубоҳасалари ўрин олган. Метафизикага оид «Китоби Муҳассал афкор алмутақаддимин вал мутааххирин» («Олдинги ва замондош олимлар фикрларидан намуналар», Қоҳира, 1938) ва Қуръон тафсири бўлган «Мафотиҳ улғайб» («Ғайб сирларини очувчи», Қоҳира, 1932) ижодининг кейинги даврига оид асарларидир. Мазҳаб масалаларига бағишланган «Маноқиб алимом аш-Шофиий» («Имом Шофиий маноқиби»), фиқҳ масалаларига бағишланган «Китоб алмаҳсул» номли, адабиётшуносликка дойр «Чаҳордаҳ рисола» («Ўн тўрт рисола», Теҳрон, 1340) ва нужум илмига дойр қатор асарлари унинг қомусий олим бўлганлигидан далолат беради. Ф.Р.нинг машҳур энциклопедик асарларидан бири «Жомеъ улулум» («Илмлар тўплами», Т., 1915; Теҳрон, 1331) бўлиб, хоразмшоҳ Алоуддин Такаш илтимосига биноан ёзилган. Ушбу асар ўша давр мусулмон шарқидаги 60 фан ҳақида дастлабки маълумотларни беради. Муаллиф фанларни нақлий (калом, фиқҳ, мазхаб, тафсир ва ҳ.к.) ва аклий (тарих, грамматика, аруз, мантиқ, физика, алгебра, мусиқа, астрономия, сиёсат, давлат бошқаруви ва ҳ.к.), фуруъий (бошқа фанлардан ҳосил бўлувчи) ва аслий (асосий) сингари қисмларга бўлади. Ҳар бир фан асослари Зга бўлиниб оддийдан мураккабга тамойили асосида тушунтирилади: оддий асослар (алусул алзоҳирот), мураккаб асослар (алусул алмушкилот), такрорлаш учун саволлар (алимтиҳонот). Бундан мазкур асарнинг бўлажак подшохдар учун қўлланма сифатида ёзилганлиги кўриниб турибди. Асарларининг қўлёзмалари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик инти, Қоҳира, Париж, Дрезден ш.ларидаги кутубхоналар фондида сақланади.

Ад.: Наймов Н ., Фахриддин Рази — Из философского наследия народов Ближнего и Среднего Востока, Т., 1972; Кулматов Н., Фахриддин Рази, Душанбе, 1980.

Нодир Рамазонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.