Ray

Ray (forsça: رَی) — Eronning Tehron viloyatidagi qadimiy şahar, Ray şahristonining markazi. Ilgari alohida şahar bölgan, hozir Katta Tehron tarkibiga singib, Tehron munitsipalitetining 20-okrugi hisoblanadi. Qadimiy manbalarda Raga, Rags, Rhages, Arsacia nomlari bilan ham uçraydi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Ray şimolidagi Çeşme-Ali tepaligidagi dehqonçilik aholi punktlari miloddan avvalgi taxminan 6000-yilga borib taqaladi. Özbekça Vikipediyada esa bu joyda yaşaş tarixi miloddan avvalgi 8000-yilga borib taqalişi aytiladi. Avestoda Ray qurilgan ön uçinçi şahar sifatida qayd etilgan. Ahamoniylarning Bexistun bitiglarida Ray (Raga) Midiya tarkibida tilga olinadi.

Salavkiylar davrida Salavk I Nikator şaharni Europos deb atagan. Rus tilidagi Vikipediyada bu zilziladan keyingi tiklaş bilan boğlanadi. Taxminan miloddan avvalgi 148-yilda parfiya şohi Mitridat I şaharni egallab, uni Arsakiya deb atadi. Sosoniylar davrida Ray davlat markaziga yaqin joylaşgan, Mehron va Spandiyod xonadonlarining tayanç joyi bölgan.

Sosoniylarning Raydagi oxirgi şohi Siyovuş 643-yilda musulmonlar bosqiniga qarşi jangda mağlub bölgan. Abbosiylar davrida şahar tiklanib, Muhammadiya nomi bilan kengaytirilgan. 945-yilda Buyiylardan Ruknuddavla Rayni egallagan; 957–958-yillardagi zilzila katta zarar yetkazgan. 1029-yilda Ğaznaviy Mahmud şaharni talon qilgan. 11-asrda Ray Saljuqiylar poytaxti bölgan va öz gullagan davriga erişgan: u ipak töqiş markazi, savdo bozori bölgan. Özbekça Vikipediyada Ray Ziyoriylar va Saljuqiylar davrida Eron poytaxti bölgani aytiladi, şuningdek u heç qaçon qadimgi Eronning poytaxti bölmagani ham qayd etilgan.

13-asr boşida möğullar bosqinidan şahar qattiq vayron böldi va ahamiyatini yöqotdi. Rusça Vikipediyada 1227-yilda Jaloliddin möğul otryadini Ray yaqinida mağlub etgani va taxminan 1469-yilda Afanasiy Nikitin şaharga kelgani keltiriladi. 19-asr örtalarida Ray vayronalar joyi sifatida tasvirlangan, yagona aholi punkti Şoh Abdul Azim ziyoratgohi atrofida bölgan. 1886–1888-yillarda Nosiruddin şoh davrida Ray poytaxt bilan temir yöl orqali boğlangan Eronning birinçi joyi böldi. 1933–1936-yillarda Çeşme-Ali tepaligida arxeologik qaziş işlari olib borilgan, 1997-yilda qayta boşlangan.

Özbekça Vikipediyaga köra, Ray şahristoni hududi 2293 km² bölib, şimoldan Tehron, janubdan Qum, şarqdan Varamin va Pakdaşt, ğarbdan Islomşahr, Rabot Karim va Zarandiya bilan çegaradoş. Uning uç qismi: markaziy qism (174 km²), Qahrizak (543 km²) va Feşapoyeh (1645 km²). Dengiz sathidan balandligi 1062 metr. Ray Tehronning janubida, markazdan 10 kilometrdan ortiq masofada joylaşgan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, hudud tekislikda bölib, toğlari baland emas: Bibi Şahrbonu toği (1535 m), Orod toğlari (1428 m), Mare toği (1503 m). Hudud böylab Karaj daryosi oqib ötadi; Jojrud daryosi ham tilga olinadi.

Rusça Vikipediyaga köra, 1996-yilgi röyxatga olişda aholi 257 ming kişi bölgan. Qadimda Ray aholisi «Rozey» (inglizça Vikipediyada «Razi») deb atalgan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Rayda hozir köplab sanoat korxonalari va fabrikalar faoliyat yuritadi. Şahar Tehron metrosi orqali Katta Tehronning qolgan qismi bilan boğlangan.

Şoh Abdul Azim ziyoratgohi şaharning asosiy islomiy muqaddas joyi. Ingliz Vikipediyasiga köra, u 9-asrda qurilgan va Hasan ibn Alining avlodi Abdul Azim al-Hasaniy qabrini öz içiga oladi. Rusça Vikipediyaga köra, majmuada imomzoda Hamza, imomzoda Tohir va Nosiruddin şoh qabrlari ham bor.

Tuğrul minorasi — 1140-yilda qurilgan ğiştin minora, Saljuqiylar sulolasi asosçilaridan Tuğrulbekka nisbat beriladi; rusça Vikipediyada balandligi taxminan 20 metr deyilgan va 1884-yilgi zilzila uning konussimon tomini yöq qilgani aytiladi.

Bibi Şahrbonu ziyoratgohi 10-asrga oid, avval Anohita ibodatxonasi bölgan joyda joylaşgan. An'anaga köra Şahrbonu — oxirgi sosoniy şohi Yazdigard III qizi; ba'zi sunniy mualliflar va zamonaviy tadqiqotçilar uning tarixiyligiga şubha bildiradi.

Boşqa yodgorliklar: zarduştiylarning «Sukunat minorasi» (Gabri), Çeşme-Ali neolit makoni, Midiya davriga oid qayta tiklangan Ray qal'asi, parfiya davridagi Raşkan qal'asi. Aşxon toğida Fathalishoh Qojarning qoyaga öyilgan tasviri bor; ingliz Vikipediyasiga köra u 1831-yilda öyilgan. Tibbiyot olimi Roziy (Rhazes) Raydan çiqqan.