Farğona vodiysi
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Farğona vodiysi (Farğona soyligi) — Örta Osiyodagi toğlar orasida joylaşgan vodiy, uşbu mintaqadagi yirik toğ oraliği botiqlaridan biri. U asosan Özbekiston, qisman Qirğiziston va Tojikiston hududida joylaşgan. Manbalarda u aholi punkti emas, balki tabiiy-geografik hudud sifatida tasvirlangan.
Tarixi
13Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, vodiy tarixi 2300 yildan ortiq vaqtga borib taqaladi: miloddan avvalgi 329-yilda Iskandar Zulqarnayn vodiyning janubi-ğarbiy çekkasida Aleksandriya Eskata şahriga asos solgan. Xitoy yilnomalaridagi sanalarga köra, vodiydagi şaharlarning yoşi 2100 yildan oşadi. Xitoy manbalarida vodiy hududi Dayuan deb atalgan; u “samoviy otlari” bilan maşhur bölgan. Vodiy Bobur vatani ham bölgan. 18–19-asrlarda vodiy Qöqon xonligi markazi bölgan, 1876-yilda Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgan (Farğona viloyati), 1920-yillarda esa Özbekiston, Qirğiziston va Tojikiston örtasida bölingan. 1980-yillarda Selungur ğorida topilgan inson qoldiqlarining 1 million yildan ortiq yoşi haqidagi taxmin yangi ma'lumotlar bilan tasdiqlanmagan.
Geografiyasi
13Vodiy şimoldan Tyan-Şan, janubdan Hisor-Olay toğ tizmalari bilan öralgan. Şimoli-ğarbdan Qurama va Çatqol, şimoli-şarqdan Farğona tizmasi çegaralaydi. Ğarbda „Xöjand darvozasi“ orqali Toşkent–Mirzaçöl botiği bilan tutaşadi. Uzunligi 300 km, eni 60–120 km (eng keng joyi 170 km), maydoni taxminan 22 ming km². Balandligi ğarbda 330 m, şarqda 1000 m atrofida. Rus tilidagi Vikipediyada atrofdagi tizmalar balandligi deyarli 6 ming metrga yetişi qayd etilgan.
Vodiyda neft, kömir, tabiiy gaz, gips, temir va mis rudalari, simob, surma, tuz kabi foydali qazilmalar bor. Iqlimi kontinental: iyulda örtaça harorat 26–27,5° atrofida, vegetatsiya davri 270 kun. Sirdaryo Norin va Qoradaryoning qöşilişidan hosil böladi; vodiyda Katta Farğona kanali, Qayroqqum suv ombori va 100 dan ortiq köl mavjud. Faunasi nisbatan qaşşoq. Farğona va Namangan viloyatlaridagi ikki ming gektar çöl tabiat yodgorligi maqomini olgan.
Aholisi
13Vodiy Örta Osiyoda aholi eng ziç joylaşgan hududlardan biri. Andijon, Farğona va Namangan viloyatlari aholisi 2022-yilda jami 10,081 ming kişi bölgan (Andijon — 3253,5 ming, Namangan — 2931,5 ming, Farğona — 3896,4 ming). Vodiyda Marğilon, Qöqon, Farğona, Andijon va Namangan yirik şaharlari joylaşgan; Marğilon eng qadimiysi hisoblanadi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, aholi asosan özbek, tojik va qirğizlardan iborat.
Iqtisodiyoti
13Aholining katta qismi qişloq xöjaligida band. Suğoriladigan yerlarda paxta, şoli, boğlar, uzumzorlar, poliz va sabzavot ekinlari yetiştiriladi. Çöllar yil böyi, adirlar bahorda yaylov vazifasini ötaydi. Vodiy ipakçilikning 1500 yillik tarixiga ega. Davlat çegaralari transport aloqalarini murakkablaştiradi.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
13Vodiyning janubida, Turkiston tizmasi etaklarida Madigen qazilma topilmalari joyi bor: u yerda triasdan qolgan 15 mingdan ortiq ösimlik va hayvon qoldiqlari topilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Farğona vodiysi // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/723 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAFarğona vodiysi. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/723
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/723
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q486324wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
- 2Wikidata: Q336550wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.