Farğona vodiysi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 61–63-b. — ziyouz.com

Farğona vodiysi FARĞONA VODIYSI, Farğona soyligi — Örta Osiyodagi toğlar orasida joylaşgan vodiy, Örta Osiyoning yirik toğ oraligi (soylik) botiklaridan biri. Şim.da Tyanşan va jan.da HisorOlay tog tizmalari b-n öralgan. Asosan, Özbekiston, qisman Qirğiziston va Tojikiston Respublikalari hududida. Keng qismi Turkiston va Olay tizmalarining şim. yon bağirlariga borib taqaladigan uçburçak şaklida bölib, şim.ğarbdan Qurama va Çatqol tizmalari, şim.şarqdan Farğona tizmasi b-n öralgan. Ğarbda tor yölak (eni 8—10 km) «Xöjand darvozasi» orqali Toşkent—Mirzaçöl botiği b-n tutaşgan. Uz. 300 km, eni 60—120 km, eng keng joyi 170 km, mayd. 22 ming km2. Balandligi, ğarbida 330 m, şarkdda 1000 m. Uning umumiy tuzilişi ellips (bodom)simon körinişda. Ğarbdan şarqqa kengayib boradi. F.v. yer yuzasi törtlamçi davrning allyuvial va prolyuvialallyuvial çökindilari b-n tölgan. Soylik toşkömir davrida egilma şaklida bölgan, örta toşkömir davrida k,alin qumtoş — loyli çökindilar b-n qoplangan. Bör davrida sayoz dengiz bölgan. Paleogen davrining oxiriga kelib batamom quruklikka aylangan. Soylik atrofidagi tog tizmalari alp burmalanişida keskin kötarila boşlagan, lekin, denudatsiya jarayonida qaytadan yemirilgan. Vodiy tubidagi dengiz yotqiziklari ustini kontinental yotqiziqlar qoplagan (qalinligi 300— 400 m).

F.v.da turli geologik davrlarda neft, kumir, tabiiy gaz, gips, temir, mis rudalari, simob, ohaktoş, pyx, oltingugurt, mum, tuz, polimetall rudalar, surma, mineral suv kabi foydali kazilmalar hosil bulgan.

F.v. yer yuzasi tuzilişini bir neça poğona (zona)ga böliş mumkin. Relyefining birinçi poğonasi soylikning markaziy qismini va Sirdaryoning hoz. özanigaça bölgan 300—400 m balandlikdagi yerlarni egallagan. Bu hududda 200 km masofadagi nişablik şarq, jan. şarq va jan.dan ğarbga tomon 80 m ga teng. Dengiz yotqiziqlari ustida akkumulyativ jinslar, keyingi davrlarning köl yotqiziqlari, şamol olib kelgan jinslar keng tarqalgan. Bu poğonada şörxoklar, köllarning örni, qumli tepaliklar uçraydi.

Soylikning ikkinçi poğonasi daryo va soylarning keng yoyilmalarini egallagan toşşağalli maydonlardan iborat (400—600 m). Törtlamçi davr allyuvial yotqiziqlari keng tarqalgan bölib, ular soylik atrofini halqa kabi örab olgan.

Relyefning uçinçi poğonasini bal. 600—1200 m bölgan adirlar zonasi taşkil qiladi. F.v. yuzasi janubdan örab turgan Konibodom, Şörsuv, Rişton, Çimyon, Avval, Muyan adirlari toşşağallardan iborat yotqiziklardan, Navkat va şarqiy adirlari lyoss va lyosslaşgan gil jinslardan tuzilgan; kattakatta qoyasimon jarliklar, qulamalar bu yer relyefi uçun xosdir. Şim. Farğonadagi Namangan, Çuyet, Pop adirlarining jan. yon bağirlari Sirdaryo vodiysi tomon zinapoyasimon pasaygan. Adirlar ortidagi tekisliklar allyuvial jinslar b-n qoplangan. Vodiyni örab turgan toğlar ana şu akkumulyativ tekisliklardan boşlanadi.

F.v.ning iklimi kontinental iqlim. Yilning örtaça trasi ğarbdan şarqqa pasayib boradi. Soylik iqlimining şakllanişida ğarbiy şamollarning roli katta. Ğarbiy şamollar bahor faslida teztez esib, ba'zan nam, ba'zan quruq havo keltiradi. Yanv.da örtaça t-ra Qöqonda —2,3°, Kampirravotda —4,8°. Eng past t-ra Qöqonda —27,9°, Kampirravotda —32°. Yozda (iyulda) örtaça t-ra Farğona, Andijonda 27°, Namanganda 26,3°, Qöqonda 27,5°. Eng yuqori t-ra şu hududlarda 40—44° gaça kötariladi. Vegetatsiya davri 270 kun. Yoğin miqdori ğarbida 80—100 mm, şarqida 150—200 mm, jan.ğarbida 74 mm, va şim.da 200— 300 mm. Yoğinning köp qismi bahor oylarida yoğadi, yozda yoğin deyarli yoğmaydi. Kuçli şamollar («Qöqon» va «Bekobod» şamollari) bölib turadi.

F.v.da oqar suv köp. Toğlardan daryo va soylar oqib tuşadi (Norin, Qoradaryo, Söx, Isfara, Şohimardonsoy, Oqbura, Ğovasoy, Çodaksoy). Daryolar, asosan, qor, yomğir suvlaridan töyinadi. F.v. yer osti suvlariga ham boy. Soylik atrofidagi toş şağalli yoyilmalarda yer osti suvining sathi okt.—noyabr oylarida kötariladi, may — iyunda pasayadi; suv yuzasining yillik tebranişi 1—3 m. Tekislik qismida yer osti suvi 2 m çuqurlikda, ba'zan, yer yuzasiga çiqib qoladi. Grunt suvidan taşqari 400 m çuqurlikda uçta suvli qatlam joylaşgan. Bu qatlamlardagi suvlar artezian quduqlar orqali olinadi. F.v.da Katta Farğona, Jan. Farğona, Katta Andijon kanallari, Sirdaryoda Qayroqqum suv ombori qurilgan. 100 dan ortiq köl bor. Bulardan yiriklari: Sariçelak, Qurbonköl, Qorasuvköl va b.

F.v.ning tuproği turliça. Sirdaryo sohili qayir usti terrasalarida (köhna qayir) va 400 m balandlikkaça ötloqi, ötloqibotqoq, turli darajada şörlangan şörxok tuproqlar tarqalgan. 400 m dan 800 m gaça bölgan balandlikdagi tekisliklar, soy, yoyilmalarda böz va surqönğir tuproqlar, 800—1200 m balandlikda oç böz tuproq, töq va tipik böz tuproqlar tarqalgan. Ularning tarkibida 4% gaça çirindi bor. Soylikning sernam va botqoklaşgan past joylarida tol, yovvoyi jiyda, turanğil, qamiş, qiyoq, kumliklarda çerkez, qandim, quyonsuyak, saksovul, jiyda, adirlarda izen, şuvoq, efemer va efemeroidlardan qoraboş, qönğirboş, boyçeçak, çuçmomalar, vodiylarda kiçikkiçik töqayzorlar uçraydi; Farğona va Çatqol toğ tizmalari yon bağirlarida yonğoq, olma, olça örmonlari tarqalgan. Yovvoyi hayvonlardan qoplon, böri, tulki, quyon; quşlardan qirğovul, ördak, söfitörğay, loyxörak, tustovuq; yumronqoziq, siçqon kabi kemiruvçilar, turli zaharli ilonlar uçraydi. Suv omborlari, sun'iy köl va daryolarda baliq turi köp. Keyingi vaktlarda sugoriladigan yerlardagi kollektorzovurlarda ondatra köpaytirilmoqda.

F.v. yirik paxtaçilik, ipakçilik, uzumçilik rni. Vohada paxta, ba'zi joylarda şoli ekiladi, boğlar, uzumzorlar, polizlar bor. F.v. markazidagi qöriq çöl yerlar özlaştirilmoqda. Çöl yerlar yil davomida, adirlar bahorda yaylov xizmatini ötaydi. F.v. Örta Osiyoda aholi eng ziç joylaşgan rnlardan, bu yerda Xöjand, Qöqon, Farğona, Andijon, Namangan, Öş, Jalolobod ş.lari joylaşgan. F.v. Özbekistondagi turizm markazlaridan.

Ad.: Akramov 3., Jemçujina Sredney Azii, M., 1960; Ferganskaya dolina, t. 1, T., 1954.

Murod Mamatqulov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФАРҒОНА ВОДИЙСИ, Фарғона сойлиги — Ўрта Осиёдаги тоғлар орасида жойлашган водий, Ўрта Осиёнинг йирик тоғ оралиги (сойлик) ботикларидан бири. Шим.да Тяньшан ва жан.да ҲисорОлай тог тизмалари б-н ўралган. Асосан, Ўзбекистон, қисман Қирғизистон ва Тожикистон Республикалари ҳудудида. Кенг қисми Туркистон ва Олай тизмаларининг шим. ён бағирларига бориб тақаладиган учбурчак шаклида бўлиб, шим.ғарбдан Қурама ва Чатқол тизмалари, шим.шарқдан Фарғона тизмаси б-н ўралган. Ғарбда тор йўлак (эни 8—10 км) «Хўжанд дарвозаси» орқали Тошкент—Мирзачўл ботиғи б-н туташган. Уз. 300 км, эни 60—120 км, энг кенг жойи 170 км, майд. 22 минг км2. Баландлиги, ғарбида 330 м, шаркдда 1000 м. Унинг умумий тузилиши эллипс (бодом)симон кўринишда. Ғарбдан шарққа кенгайиб боради. Ф.в. ер юзаси тўртламчи даврнинг аллювиал ва пролювиалаллювиал чўкиндилари б-н тўлган. Сойлик тошкўмир даврида эгилма шаклида бўлган, ўрта тошкўмир даврида к,алин қумтош — лойли чўкиндилар б-н қопланган. Бўр даврида саёз денгиз бўлган. Палеоген даврининг охирига келиб батамом қурукликка айланган. Сойлик атрофидаги тог тизмалари альп бурмаланишида кескин кўтарила бошлаган, лекин, денудация жараёнида қайтадан емирилган. Водий тубидаги денгиз ётқизиклари устини континентал ётқизиқлар қоплаган (қалинлиги 300— 400 м).

Ф.в.да турли геологик даврларда нефть, кумир, табиий газ, гипс, темир, мис рудалари, симоб, оҳактош, pyx, олтингугурт, мум, туз, полиметалл рудалар, сурма, минерал сув каби фойдали казилмалар ҳосил булган.

Ф.в. ер юзаси тузилишини бир неча поғона (зона)га бўлиш мумкин. Рельефининг биринчи поғонаси сойликнинг марказий қисмини ва Сирдарёнинг ҳоз. ўзанигача бўлган 300—400 м баландликдаги ерларни эгаллаган. Бу ҳудудда 200 км масофадаги нишаблик шарқ, жан. шарқ ва жан.дан ғарбга томон 80 м га тенг. Денгиз ётқизиқлари устида аккумулятив жинслар, кейинги даврларнинг кўл ётқизиқлари, шамол олиб келган жинслар кенг тарқалган. Бу поғонада шўрхоклар, кўлларнинг ўрни, қумли тепаликлар учрайди.

Сойликнинг иккинчи поғонаси дарё ва сойларнинг кенг ёйилмаларини эгаллаган тошшағалли майдонлардан иборат (400—600 м). Тўртламчи давр аллювиал ётқизиқлари кенг тарқалган бўлиб, улар сойлик атрофини ҳалқа каби ўраб олган.

Рельефнинг учинчи поғонасини бал. 600—1200 м бўлган адирлар зонаси ташкил қилади. Ф.в. юзаси жанубдан ўраб турган Конибодом, Шўрсув, Риштон, Чимён, Аввал, Муян адирлари тошшағаллардан иборат ётқизиклардан, Навкат ва шарқий адирлари лёсс ва лёсслашган гил жинслардан тузилган; каттакатта қоясимон жарликлар, қуламалар бу ер рельефи учун хосдир. Шим. Фарғонадаги Наманган, Чует, Поп адирларининг жан. ён бағирлари Сирдарё водийси томон зинапоясимон пасайган. Адирлар ортидаги текисликлар аллювиал жинслар б-н қопланган. Водийни ўраб турган тоғлар ана шу аккумулятив текисликлардан бошланади.

Ф.в.нинг иклими континентал иқлим. Йилнинг ўртача траси ғарбдан шарққа пасайиб боради. Сойлик иқлимининг шаклланишида ғарбий шамолларнинг роли катта. Ғарбий шамоллар баҳор фаслида тезтез эсиб, баъзан нам, баъзан қуруқ ҳаво келтиради. Янв.да ўртача т-ра Қўқонда —2,3°, Кампирравотда —4,8°. Энг паст т-ра Қўқонда —27,9°, Кампирравотда —32°. Ёзда (июлда) ўртача т-ра Фарғона, Андижонда 27°, Наманганда 26,3°, Қўқонда 27,5°. Энг юқори т-ра шу ҳудудларда 40—44° гача кўтарилади. Вегетация даври 270 кун. Ёғин миқдори ғарбида 80—100 мм, шарқида 150—200 мм, жан.ғарбида 74 мм, ва шим.да 200— 300 мм. Ёғиннинг кўп қисми баҳор ойларида ёғади, ёзда ёғин деярли ёғмайди. Кучли шамоллар («Қўқон» ва «Бекобод» шамоллари) бўлиб туради.

Ф.в.да оқар сув кўп. Тоғлардан дарё ва сойлар оқиб тушади (Норин, Қорадарё, Сўх, Исфара, Шоҳимардонсой, Оқбура, Ғовасой, Чодаксой). Дарёлар, асосан, қор, ёмғир сувларидан тўйинади. Ф.в. ер ости сувларига ҳам бой. Сойлик атрофидаги тош шағалли ёйилмаларда ер ости сувининг сатҳи окт.—ноябрь ойларида кўтарилади, май — июнда пасаяди; сув юзасининг йиллик тебраниши 1—3 м. Текислик қисмида ер ости суви 2 м чуқурликда, баъзан, ер юзасига чиқиб қолади. Грунт сувидан ташқари 400 м чуқурликда учта сувли қатлам жойлашган. Бу қатламлардаги сувлар артезиан қудуқлар орқали олинади. Ф.в.да Катта Фарғона, Жан. Фарғона, Катта Андижон каналлари, Сирдарёда Қайроққум сув омбори қурилган. 100 дан ортиқ кўл бор. Булардан йириклари: Саричелак, Қурбонкўл, Қорасувкўл ва б.

Ф.в.нинг тупроғи турлича. Сирдарё соҳили қайир усти террасаларида (кўҳна қайир) ва 400 м баландликкача ўтлоқи, ўтлоқиботқоқ, турли даражада шўрланган шўрхок тупроқлар тарқалган. 400 м дан 800 м гача бўлган баландликдаги текисликлар, сой, ёйилмаларда бўз ва сурқўнғир тупроқлар, 800—1200 м баландликда оч бўз тупроқ, тўқ ва типик бўз тупроқлар тарқалган. Уларнинг таркибида 4% гача чиринди бор. Сойликнинг сернам ва ботқоклашган паст жойларида тол, ёввойи жийда, туранғил, қамиш, қиёқ, кумликларда черкез, қандим, қуёнсуяк, саксовул, жийда, адирларда изен, шувоқ, эфемер ва эфемероидлардан қорабош, қўнғирбош, бойчечак, чучмомалар, водийларда кичиккичик тўқайзорлар учрайди; Фарғона ва Чатқол тоғ тизмалари ён бағирларида ёнғоқ, олма, олча ўрмонлари тарқалган. Ёввойи ҳайвонлардан қоплон, бўри, тулки, қуён; қушлардан қирғовул, ўрдак, сўфитўрғай, лойхўрак, тустовуқ; юмронқозиқ, сичқон каби кемирувчилар, турли заҳарли илонлар учрайди. Сув омборлари, сунъий кўл ва дарёларда балиқ тури кўп. Кейинги вактларда сугориладиган ерлардаги коллекторзовурларда ондатра кўпайтирилмоқда.

Ф.в. йирик пахтачилик, ипакчилик, узумчилик рни. Воҳада пахта, баъзи жойларда шоли экилади, боғлар, узумзорлар, полизлар бор. Ф.в. марказидаги қўриқ чўл ерлар ўзлаштирилмоқда. Чўл ерлар йил давомида, адирлар баҳорда яйлов хизматини ўтайди. Ф.в. Ўрта Осиёда аҳоли энг зич жойлашган рнлардан, бу ерда Хўжанд, Қўқон, Фарғона, Андижон, Наманган, Ўш, Жалолобод ш.лари жойлашган. Ф.в. Ўзбекистондаги туризм марказларидан.

Ад.: Акрамов 3., Жемчужина Средней Азии, М., 1960; Ферганская долина, т. 1, Т., 1954.

Мурод Маматқулов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.