Yoqut Hamaviy
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Yoqut Hamaviy (töliq ismi Şahobiddin Abu Abdulloh Yoqut ibn Abdulloh ar-Rumiy al-Hamaviy; 1179, Kiçik Osiyo — 1229-yil 20-avgust, Halab) — arab tilida ijod qilgan maşhur sayyoh, geograf, adib va tarixçi. U «Mu'jam ul-buldon» («Mamlakatlar luğati») va «Mu'jam ul-udabo» («Adiblar luğati») kabi qomusiy asarlar muallifi sifatida tanilgan. Rusça Vikipediya uning tuğilgan yilini 1178–1180-yillar oraliğida deb körsatadi va olimni kelib çiqişiga köra Kiçik Osiyo yunoni deb yozadi.1
Hayoti
13Yoqut yoşligida asirga tuşib, qul sifatida sotilgan. ÖzME'ga köra, uni bağdodlik savdogar Asqar al-Hamaviy Suriyaning Hama şahrida sotib olgan va unga Yoqut ismini berib, Hamaviy nisbasi bilan atagan. Rusça Vikipediyaga köra, xöjasi uni islom an'analarida tarbiyalagan, savodini çiqarib, öz savdo işlariga mas'ul qilib qöygan. Yoqut savdo karvonlari bilan Misr, Suriya, Falastin, Arabiston va Fors körfazi sohillarini kezib çiqqan.
Yigirma yoşlarida, Rusça Vikipediyaga köra 1199-yilda, u ozodlikka çiqqan va Bağdodda kitob köçiriş va kitob savdosi bilan şuğullana boşlagan. Ikkala manba ham uning xorijiylar qaraşlariga moyil bölganini qayd etadi. 1213-yildan u yana safarga çiqqan va XIII asr boşida Xurosondagi Marvda yaşagan; Rusça Vikipediyaga köra, u şu şaharning boy kutubxonalarida uç yil işlab, asosiy asarlari uçun material töplagan.
Mongollarning Örta Osiyoga yurişi Yoqutni ilmiy işlarini taşlab qoçişga majbur qilgan. U avval Mosulga, söng 1222-yilda Halabga, olim vazir Ibn al-Qiftiy huzuriga kelgan. Halabda ikki yil xotirjam işlab, geografik luğatini 1224-yilda yakunlagan. Keyin Mosul va Misrga borib, 1228-yilda yana Halabga qaytgan va şu yerda vafot etgan.
Asarlari
13ÖzME'ga köra, manbalarda Yoqutning önga yaqin asari nomi saqlangan. Ulardan eng muhimi — ön tört jildli toponimik luğat «Mu'jam ul-buldon». Rusça Vikipediyaga köra, u 16 mingga yaqin maqoladan iborat bölib, mongollar istilosigaça bölgan arab geografik bilimlarini umumlaştiradi. Asarda Farğona vodiysining şahar va qişloqlari haqida ham ma'lumotlar bor.
Yetti jildli «Mu'jam ul-udabo» (boşqa nomi «Irşod al-arib ilo ma'rifat al-adib») VII–XIII asrlarda yaşab, arab tilida ijod qilgan 1100 ga yaqin adib va olimlarning tarjimai holini öz içiga oladi. Unda Xorazm, Buxoro, Marv, Axsikat, Samarqand, Farğona, Forob kabi Örta Osiyo şahar va viloyatlaridan çiqqan olimlar, jumladan, Abu Nasr Forobiy ham tilga olingan. Rusça Vikipediyaga köra, asardagi maqolalarning 30 foizga yaqini arab biografik adabiyotida birinçi marta Yoqut tomonidan yoritilgan şaxslar va voqealar haqida.
Ahamiyati
13Har ikki luğatning qölyozmalari bizgaça yetib kelgan va Yevropa hamda Yaqin Şarq kutubxonalarida saqlanmoqda. Yoqut asarlari XIII asrgaça bölgan davr geografiyasi, adabiyoti, tili va tarixini, jumladan, Örta Osiyo tarixini örganişda muhim manba hisoblanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Yoqut Hamaviy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3902 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAYoqut Hamaviy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3902
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3902
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Якут аль-Хамавиru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 3-jild, 72-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 72-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.