Marv

Marv (turkmança: Merw) — Örta Osiyoning eng qadimiy şaharlaridan biri, bir vaqtlar Saljuqiylar davlatining poytaxti. Uning xarobalari Turkmanistonda, Bayramali şahri yaqinida joylaşgan.

Rus Vikipediyasiga köra, Marv vohasida odamlar Margiana sivilizatsiyasi davridayoq (miloddan avvalgi 3-ming yillik oxiri — 2-ming yillik boşi) yaşagan. Özbekça maqolaga köra, şaharning eng qadimiy qismi — Erk qal'a miloddan avvalgi birinçi ming yillikning 1-çoragidan mavjud. Ahamoniylar davrida Marv Margiana satrapligining markazi bölgan; ingliz maqolasida u Behistun yozuvlarida (taxminan mil. av. 515-yil) Margu nomi bilan tilga olinişi aytiladi.

Parfiya va ilk Sosoniylar davrida (mil. av. 2-asr — milodiy 3-asr) Marv gullab-yaşnagan; şahar va uning atrofi (60 km²) mudofaa devori bilan öralgan. Milodiy 3-asrdan Sosoniylar tarkibiga kirgan. Rus va ingliz maqolalariga köra, bu davrda şaharda buddizm va xristianlik ham tarqalgan.

7-asrda Marvni arablar bosib oldi. 8-asr örtasida u Abu Muslim harakatining markazi böldi. Ingliz va rus maqolalariga köra, 813–818-yillarda xalifa Ma'munning bu yerda turişi şaharni xalifalik poytaxtiga aylantirdi. Özbekça maqolada 9-asrda Marvda ilm-fan rivojlangani va Ma'mun davrida Bağdod akademiyasining asosini taşkil etgan marvaziylar maktabi şakllangani yoziladi.

11–12-asrlarning 1-yarmida Marv Saljuqiylar davlatining poytaxti böldi; Sulton qal'a xarobasida Sulton Sanjar maqbarasi joylaşgan. Keyin Xorazmşohlar davlatining yirik markazi böldi. Muğullar bosqini sanasi manbalarda turliça körsatilgan (pastga qarang). Şahar 13-asr örtasi — 14-asrda qisman tiklandi, 15-asr boşida Şohrux davrida qisqa muddat ravnaq topdi. 1510–24 va 1601–1747-yillarda Marv forslar qölida bölgan. Özbekça maqolaga köra, uruşlar tufayli inqirozga yuz tutgaç (1790) markaz 30 km ğarbdagi Mari şahriga köçgan. Rus maqolasiga köra, 1884-yilda oazisni rus qöşinlari egalladi.

Rus Vikipediyasiga köra, Marv Turkmanistonning janubi-şarqida, Murğob daryosi böyida, hozirgi Mari şahridan 30 km şarqda joylaşgan. Voha Qoraqum çölining janubiy çekkasida, taxminan 37°30′ şim. kenglik va 62° şarqiy uzunlikda; maydoni taxminan 4900 km². Iqlimi yozda quruq va issiq (45 °C gaça), qişda sovuq (−7 °C gaça); yillik yoğin odatda 125 mm dan oşmaydi, örtaça yillik harorat 16 °C.

Ingliz va rus maqolalariga köra, 12–13-asrlarda Marv dunyodagi eng yirik şaharlardan biri bölgan va aholisi 500 000 kişigaça yetgan bölişi mumkin. Hozirgi vohada asosan turkmanlar, şuningdek baluçlar va braguylar yaşaydi.

Voha Murğobdan çiqarilgan murakkab kanallar tizimi bilan suğorilgan. Buğdoy, tariq, arpa, qovun, şoli va paxta yetiştirilgan. 5-asrga oid paxta uruğlari topilgan, ipak qurti boqilgan. 9–10-asrga oid tigel pölati işlab çiqarilgan ustaxona topilgan. Marv gilamlari sifati böyiça fors gilamlaridan qolişmagan.

Marv xarobalari 5 qal'adan iborat: Erk qal'a, Gabr qal'a, Sulton qal'a, Abdullaxon qal'a va Bayramalixon qal'a. Rus maqolasiga köra, Ğiz qal'a istehkomlari ham mavjud, Muhammad ibn Zayd maqbarasi taxminan 1112-yilda qurilgan. Xarobalar YuNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan; 1987-yilda «Qadimiy Marv» davlat tarixiy-madaniy boği taşkil etilgan. Qazişmalar 19-asrning 80-yillaridan V. A. Jukovskiy, 1946-yildan M. Ye. Masson rahbarligida olib borilgan. «Oq quyoş çöli» filmi qisman Marvda suratga olingan.