Sam'oniy

Abu Sa'd Abdulkarim ibn Muhammad Sam'oniy (1113–1166) — Marvdan çiqqan muhaddis, tarixçi, faqih va adabiyotşunos olim. U «Al-ansob» («Nisbalar kitobi») asari bilan tanilgan.

Sam'oniy 1113-yilda Marv şahrida tuğilgan. Rus tilidagi Vikipediyada tuğilgan sanasi 9-fevral, inglizça Vikipediyada 10-fevral deb körsatilgan. U olimlar sulolasidan çiqqan: ajdodlari muhaddis va faqihlar bölgan. Rus Vikipediyasiga köra, u yoşligida otasidan ayrilgan va avval otasining dösti, keyin amakilari qölida tarbiyalangan. Inglizça manbaga köra, otasi 1116-yilda vafot etgan va öğlini ikki ukasiga topşirgan.

Sam'oniy Marvdagi olimlardan saboq olgan. Uzbekça va rusça manbalarga köra, birinçi safarini amakisi Ahmad bilan Nişopurga qilgan; rusça manba buni 1134-yil deb körsatadi. Keyin Xuroson, Movarounnahr, Iroq, Hijoz, Suriya va Tabaristonda bölgan. Bağdodda sakkiz yil yaşagan (rusça manbada 1135–1143) va u yerdan ikki marta Makkaga haj qilgan. Ray, Hamadon, Damaşq, Kufa, Basra, Tus va Quddusda ham bölgan. Rusça manbaga köra, tarixçi Ibn Asokir uning ustozi va safardoşi bölgan.

1143–1144-yillarda Marvga qaytib, Amidiya madrasasida dars bergan. Keyingi yillarda öğli Abdurrahmon (Abdurrahim) bilan Örta Osiyo şaharlariga sayohat qilgan. Rusça manbada 1153–1156-yillarda Buxoro, Samarqand, Xorazm, Nasaf, Keş va Termizga borgani aytilgan. Inglizça manbada uning Marvdan uzoq bölgan davrlari 1135–1143, 1145–1151 va 1154–1157-yillar deb berilgan. Sam'oniy 1166-yilda vafot etgan. Rusça manbada vafot oyi dekabr, inglizçada 26-dekabr, joyi Marv deb körsatilgan.

Sam'oniy fiqh, hadis, arab tili grammatikasi va adabiyotiga oid asarlar yozgan, ayniqsa tarix va geografiyaga oid asarlari qimmatli hisoblanadi. Asarlari sonini uzbekça va inglizça manbalar 50 dan ortiq, rusça manba 40 dan ortiq deb beradi. Köpçiligi yöqolgan; inglizça manbaga köra, ehtimol 1221-yilda Marvning möğullar tomonidan vayron qilinişi sabab bölgan.

«Al-ansob» uzbekça manbaga köra 1156-yilda Samarqandda yozib tugallangan, 8 jilddan iborat. Unda Xuroson va Movarounnahrda yaşagan muhaddislar, mufassirlar, faqihlar haqida ma'lumotlar bor. Joy nomlari, qabilalar, şaharlar, qişloqlar, daryolar va toğlar alifbo tartibida izohlangan. Masalan, Nasafning 3 mahallasi, 4 köçasi, 2 masjidi, 2 karvonsaroyi va 1 raboti haqida yozilgan. Inglizça manbada kitobda 5348 ta madxal (kiriş) borligi aytilgan. Asar 1980–1981-yillarda Bayrutda 12 jildda naşr etilgan. Ibn al-Asir uni qisqartirib «Al-lubob» asarini yaratgan, keyinroq Suyutiy uni yana qisqartirgan.

Boşqa asarlari orasida «Ad-da'vatu-n-nabaviyya» («Payğambar duolari»), «Adab al-imlo va-l-istimlo», «Adab al-qozi», «Fazoil aş-Şom» bor. «Tarix Marv» asari yöqolgan.

Rusça manbaga köra, Sam'oniy asarlaridan Yoqut al-Hamaviy «Mu'jam al-buldon» asarida foydalangan. V. V. Bartold, V. A. Jukovskiy, M. E. Masson kabi şarqşunoslar ham uning ma'lumotlariga tayangan. Inglizça manbada ham köplab musulmon olimlari «Al-ansob»ni maqtagani, zamondoşi Ibn al-Javziy esa uni tanqid qilgani qayd etilgan. Öğli Abdurrahim bilan Sam'oniylar sulolasi uzilgan, deb yoziladi rusça manbada.