Muhammad Şayboniy
SaqlaşBoşqa nomlari: Mohammad Şayboni · Mohammad Şayboniy · Mohammad Şeybani · Şayboniy · Şayboniyxon · Muhammad Şaybani
Öqiş: 2 daqiqa
Muhammad Şayboniy (Şayboniyxon; 1451 — 1510) — davlat arbobi, sarkarda va özbek şoiri. U Movarounnahrda Şayboniylar hukmronligini örnatgan.
Ismi
13V. V. Bartoldning fikriga köra, uning haqiqiy ismi Şohbaxt Muhammad bölgan. R. G. Mukminova, V. P. Yudin va Edvard Allworth esa Abulfath Muhammad Şayboniyxon deb hisoblaydilar. Şayboniy — şe'riy taxallus. Özbekiston Milliy Ensiklopediyasiga köra, Şohbaxt taxallusini unga Abulxayrxon bergan. Uning asos solgan sulolasi Şayboniylar deb atalgan, biroq bu sulola vakillaridan heç biri Muhammad Şayboniy avlodi bölmagan.
Hayoti
13Şayboniyxon Abulxayrxonning (1428—1468) nabirasi, Şohbudoğ sultonning öğli. Onasining ismi Oq Qözi biyim. Tarixçi Kamoliddin Binoiyning yozişiça, otasi tönğiç öğliga Sulton Muhammad Şayboniy ismini qöygan, taxallusi „Şohbaxt“ bölgan. Nasabnomasi Çingizxon, Jöçixon va Şaybon orqali Abulxayrxonga boğlanadi. Otasi öqimişli kişi bölib, buyruği bilan fors tilidagi asarlar turkiy tilga tarjima qilingan.
Otasi erta vafot etgaç, u bobosining qaramoğida qolgan; ukasi bilan birga Boyşayx otaliğida voyaga yetgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada uning avval Samarqand temuriy hukmdori Sulton Ahmad Mirzo qöşinida 3000 kişilik otryadga boşçilik qilgani, 1488-yilda Möğulistonga yon bosgani va mukofot sifatida Turkistonni olgani aytiladi.
Hokimiyatga kelişi
13U 1480-yillarda Daşti Qipçoqda, 1490-yillardan esa içki nizolar tufayli zaiflaşgan Temuriylar hududi Movarounnahrda öz hukmronligini örnatişga harakat qilgan. Siğnoq, Sabron va Yassi şaharlarini egallagan. Manbalarda Samarqandni egallaş yillari turliça berilgan: bir manbada 1500-yil, 1501-yil qayd etilgan. 1504-yilda Hisor, Qunduz, Badaxşon va Balx, 1505-yilda Xorazm, 1507-yilda Hirot uning qöl ostiga ötgan. Keyinroq Maşhad va Tusni ham egallagan. Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, 1501—1507-yillarda Turkistonda markazlaşgan davlat qurgan.
Tangalarida u „öz davrining imomi“ deb atalgan. U eroniylar va turkiylarni milliy asosda ajratmagan, „hamma musulmonlar birodardir“ degan hadisga amal qilgan. Yamanlik diniy arbob Mir-i Arab uning homiyligidan panoh topgan.
Ijodi
13Şayboniy özbek tilida ğazal va ruboiylar bitgan. Uning „Baxrul xudo“ dostoni hamda öğli Muhammad Temur sultonga atalgan pand-nasihat kitobi bizgaça yetib kelgan; kitobning yagona nusxasi Turkiyada saqlanadi. Ingliz tilidagi Vikipediyada esa „Bahr ul-Khudo“ qölyozmasi Londonda ekani aytiladi. U haqida Binoiyning „Şayboniynoma“si, Muhammad Solihning „Şayboniynoma“si va „Boburnoma“da ma'lumot bor.
Vafoti
131510-yilda Marv yaqinida Safaviylar şohi Ismoil I bilan bölgan jangda Şayboniy qöşini mağlub bölib, xonning özi halok bölgan. Özbekça Vikipediyaga köra, Safaviylar qöşini 70 ming kişilik edi, ingliz tilidagi Vikipediyada esa 17 ming deyilgan. Vafot sanasi ham farqli: 12-dekabr (özbekça) va 2-dekabr (rusça, inglizça). Özbekça Vikipediyaga köra, boşsiz tanasi Samarqanddagi Baland sufaga dafn etilgan. „Boburnoma“ga asoslangan ma'lumotda Ismoil boşini kosaga aylantirib, Boburga yuborgani aytiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Muhammad Şayboniy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1143 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMuhammad Şayboniy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1143
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1143
Zamondoşlari
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q553193wikidata.org · P106, P569 (Yulian taqvimi), P19, P570, P20
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.