Kamoliddin Behzod

Kamoliddin Behzod (fors. کمال‌الدین بهزاد) — Temuriylar davrining oxiri va Safaviylarning dastlabki davrida Hirot hamda Tabrizda faoliyat yuritgan fors miniatyura musavviri. U fors miniatyurasi uslubini takomillaştirgan va şoh kutubxonasi ustaxonalariga rahbarlik qilgan.

Behzodning tuğilgan yili aniq emas. Özbekça Vikipediyada u taxminan 1450-yilda Hirotda tuğilgan deyiladi, inglizça va rusça Vikipediyada esa tuğilgan yil 1455–1460-yillar oraliğida körsatiladi. Vafot etgan yili ham 1535 yoki 1536-yil deb beriladi.

Qozi Ahmad Qomiyning yozişiça, Behzod yoşligida yetim qolgan va uni xattot hamda musavvir Mirak Naqqoş tarbiyalagan. Ba'zi manbalarda unga Pir Sayd Ahmad Tabriziy ham ustoz bölgani aytiladi. Alişer Navoiy uning homiysi sifatida tilga olinadi.

Behzod Husayn Boyqaro saroyida işlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1486-yilda Sulton Husayn farmoni bilan Hirot ustaxonalari boşliği etib tayinlangan; rusça maqolada bu 1490-yillarga, Basil Grayga tayanuvçi özbekça maqolada esa 1496-yilga boğlanadi. 1506-yilda Husayn Boyqaro vafot etib, Hirotni Muhammad Şayboniyxon egalladi. „Boburnoma“da Behzod 1507–1510-yillarda Şayboniyxon xizmatiga kirgani aytiladi, boşqa tadqiqotçilar esa uni şu yillarda Buxoroda bölgan deb hisoblaydi; Bobur uning Hirotda qolganini ma'lum qiladi.

Safaviylar xizmatiga ötişi tafsilotlari noma'lum. Xondamirga köra, Şoh Ismoil 1522-yilda uni şoh ustaxonasi boşliği etib tayinlagan. Ba'zi mualliflar uning Tabrizga 1524-yilda, Şoh Tahmasp taxtga çiqqanda kelgan, deb faraz qiladi. Keyingi ijodi Şoh Tahmasp nomi bilan boğlanadi. Uning jiyani — xattot Rustam Ali, katta jiyanlari Muhib Ali va Muzaffar Ali ham Safaviylar saroyida işlagan.

Dafn joyi haqida manbalar zid. Döst Muhammad uni Tabrizda Şayx Kamol yoniga dafn etilgan deydi. Qozi Ahmad esa Hirotda, Kuhi Muxtor hududida dafn etilganini yozadi. Inglizça Vikipediyada ham maqbarasi Hirotda ekani körsatilgan.

Faqat bitta qölyozmada Behzod imzosi qöyilgan rasmlar bor, deb hisoblanadi — Sa'diyning „Böston“i. U Husayn Boyqaro kutubxonasi uçun tayyorlangan, kolofonda 1488-yil körsatilgan. Imzolangan rasmlar soni özbekça maqolada beşta, rusça maqolada törtta deyilgan; ba'zi tadqiqotçilar bu imzolar haqiqiyligiga ham şubha qiladi.

Behzodga uslubiy jihatdan tegişli deb qaraladigan asarlar orasida „Zafarnoma“, Navoiy va Nizomiyning „Hamsa“si, Attorning „Mantiq ut-tayr“i va Sa'diyning „Guliston“i bor. Möğul imperatori Jahongir „Zafarnoma“dagi miniatyuralarni Behzodga nisbat bergan. Uning maşhur asarlaridan biri „Böston“dagi „Yusuf va Zulayho“ miniatyurasidir. Xondamir va Qozi Ahmadga köra, u alohida varaqlarga ham rasm çizgan; Şayboniyxon va Husayn Boyqaro portretlari unga tegişli hisoblanadi. Köplab asarlarning muallifligi esa bahsli.

Behzod jonli uslubi, kundalik hayot sahnalarini naturalistik tasvirlaşi, realizm va hazilomuzligi bilan ajralib turadi. Ranglari yorqin, lekin mutanosib. Kompozitsiyalarida geometrik elementlar va böş joylardan foydalangan. Inglizça manbaga köra, u tasavvufiy ramzlarni ham qöllagan.

Behzod uslubi Hirot, Tabriz va Buxoroda keng tarqalgan; Şayxzoda uning şogirdlaridan biri sanaladi. Boburiylar Hindistonida ham uning asarlari namuna bölgan. Abulfazl Allomiy uni namuna sifatida keltirgan.

Orhan Pamukning „Benim Adım Kırmızı“ romanida Behzod nomi tilga olinadi. Buxoroda 1982-yilda uning nomidagi tasviriy san'at muzeyi oçilgan. Toşkentda Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti faoliyat yuritadi, nomidagi memorial boğ-muzey va davlat stipendiyasi ham ta'sis etilgan.