Kamoliddin Behzod

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 293–296-b. — ziyouz.com

Behzod Kamoliddin (1455— Hirot— 1536)—buyuk miniatyuraçi musavvir, Şarq uyğoniş davri yetuk san'atkori. Hirot miniatyura maktabi asosçisi; muzahhiblar yetakçisi, ustozi. «Ikkinçi Moniy» degan faxriy unvonga sazovor bölgan. Tarixçilardan Mirzo Muhammad Haydar, Döst Muhammad va Qozi Ahmadning ma'lumotlariga köra, B.ni Sulton Husaynning kitobdori Mirak Naqqoş öz tarbiyasiga olgan. B. musavvirlikni Pir Sayd Axmad Tabriziydan örgangan, öz ijodida musavvir Xalil Mirzo Şohruxiy badiiy uslubini davom ettirib, uni rivojlantirgan va kamolga yetkazgan, yoş musavvir iste'dodi juda tez şakllangan. Bunda Alişer Navoiyning murabbiylik faoliyati ham hal qiluvçi ahamiyatga ega bölgan. Navoiyning şaxsiy kutubxonasida öşa davrning yetuk san'atkorlari Mirak Naqqoş, Hoji Muhammad kabi musavvirlar, Hofiz Muhammad, Zayniddin Mahmud, Sulton Muhammad Hyp kabi xattotlar ijod b-n band bölganlar. B. şu kutubxonada, ayniqsa, xattot Sultonali Maşhadiy va Yoriy Muzahhib b-n yaqin ijodiy hamkorlikda bölgan. B. ijodining mavzu doirasi, qahramonlari şu yerda—Navoiy va b. san'atkorlar ijodi ta'sirida kamol topgan.

B. musavvir sifatida tanilgaç, Sulton Husayn saroyiga xizmatga çaqirilgan. 1487 y. Sulton Husayn farmoni b-n B. saltanat kutubxonasiga rahbar etib tayinlangan. Keyinçalik bu joy öz davrining badiiy akademyyasiga aylanadi. Uni mutaxassislar «Nigorxonayi Behyud» yoki «Behzod akademiyasi» deb ataganlar (q. Hirot minniatyura moktabi). Musavvir Hirotda Navoiy va Sulton Husayn hayotlik davrida qizğin ijod b-n band böddi, köplab mö'tabar qölyozmalarni yaratişga rahnamolik qildi, ma'lum qismini nafis rasmlar b-n ziynatlaşda şaxsan iştirok etdi, qator zamondoşlarining—Navoiy, Jomiy, Sulton Husayn va b.ning çexrakuşoy (portret)larini yaratdi, bir guruhyoşlarga rassomlik sirlarini örgatdi.

1507—10 y.larda B. Hirotni egallagan Muhammad Şayboniyxon xizmatida böldi. Bu davrdan bizgaça B. yaratgan Şayboniyxon portreti yetib kelgan. 1510 y. Hirot ş. safaviylar qöliga ötadi. 1520 y.da Şoh Ismoil yoş şahzoda Tahmosibga rasm örgatişi uçun B.ni öz saltanati poytaxti Tabriz ş.ga taklif etadi, 1522 y. esa maxsus farmon b-n rassomni öz kutubxonasidagi kitobat axli (kotib, naqqoş, muzaxlib, jadvalkaş, halkor, zarköb, lojuvardşöy va b.)ga mutasaddi etib tayinlaydi. 1524 y. Şoh Ismoil vafotidan keyin Şoh Tahmosib davrida ham B. katta obru va e'tiborga ega bölgan. Tabrizda B. Sulton Muhammad, Oğa Mirak va Mir Mansur kabi musavvirlar b-n hamkorlikda ijod qildi. Qozi Ahmadning ma'lumotiga köra, B. hayotining oxirida ona şaxri Hirotga qaytgan va şu yerda vafot etgan. Musavvirning qabri Köhi Muxtor (Murod toği; Afganistan xududida)ning xuşmanzara joyida.

Örta Şarkda 17-a.gaça rassomçilikda asosiy taraqqiyot yönalişini belgilab bergan B. ijodi uning zamondoşlari tomonidan yuqori baholangan. B. özidan oldingi rassomlar an'analarini davom ettirdi va boyitdi. Asarlarining tarxi murakkab, erkin harakatlarga boy, yorqin, jozibador ranglardan tuzilgan bölib, ular özaro uyğun. Tabiat jonli, hayot manzaralari aniq va haqqoniy, işonarli va ta'sirçan tasvirlangan. Çiziqlar nihoyatda nozik, ranglar nafis işlangan. Portretlarida inson ma'naviy qiyofasi, ruhi, histuyğulari, xulqatvorini aks ettirişga ahamiyat bergan.

Sa'diyning «Böston» asari qölyozmasi (1478, Dublindagi Çester Bitti kutubxonasida) rasmlari; Attorning «Mantiq uttayr» asari qölyozmasiga (1483, Nyu-Yorkdagi Metropoliten muzeyida) 1487 y. çizilgan rasmlar; Navoiyning «Xamsa» qölyozmasiga (1485, Oksforddagi Bodli kutubxonasi va Mançesterdagi Jon Reylands kutubxonasida) işlangan 13 rasmning «Payğambar öz sahobalari bilan», «Xoja Abdulloh Ansoriy darvişlar bilan suhbatda», «Moniy Baxromga Diloromning rasmini körsatmoqda» va b. miniatyuralar B.ga nisbat beriladi. Sa'diyning «Böston» asarining Misr nusxasi (1488, Qohiradagi Milliy kutubxonada) rasmlari (qölyozmani xattot Sultonali Maşhadiy köçirgan, naqşlarni Yoriy Muzahqib yaratgan)—12 rasmdan 6 tasida B. imzosi bor: «Sulton Husayn saroyida ziyofat» (qöş rasm), «Doro va otboqarlar», «Masjiddagi bahs», «Olimlar suhbati», «Zulayhoning Yusufga iltijosi» nomli rasmlar B. tomonidan yaratilgan; Şarafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma» asari qölyozmasining (1467, AQŞ, Baltimordagi Jon Xopkins untida) xattot Şerali köçirgan nusxasidagi 12 miniatyuraning 8 tasi (15-a. 90-y. lari) B. asaridir. Rasmlarda rasmiy qabul, jang lavhalari, qal'a qamali b-n bir qatorda Samarqanddagi Bibixonim mayejidi qurilişini tasvirlovçi qöşaloq rasm ham mavjud; Şarafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma» asarining xattot Sulton Muxammed Hyp köçirgan nusxasiga (1528, Hirot, Tehrondagi Saltanat kutubxonasida) B. rasmlar çizgan; Nizomiyning «Xamsa» asari nusxasiga (1442, Londondagi Britaniya muzeyida) 1493—1535 y.lar davomida işlangan 19 miniatyuradan 3 tasi B. ijodi mahsuli: «Layli va Majnun qabilalari jangi», «Suvoriylar jangi» va «Bahrom Görning ajdar bilan olişuvi». Bularda «Savarraxu alabd Behzod» degan yozuv bor. Nizomiyning «Xamsa» asari nusxasidagi (1494, Londondagi Britaniya muzeyida) 22 rasmdan 7 tasida B. nomi qayd etilgan; Amir Xusrav Dehlaviyning «Layli va Majnun» dostoni qölyozmasiga (1495t SanktPeterburgdagi SaltikovŞçedrin nomidagi xalq kutubxonasida) B. «Layli va Majnun maktabda», «Döstlari va otasi Majnunga nasihat qilmoqsalar» nomli rasmlarni çizgan; Amir Xusrav Dehlaviyning «Layli va Majnun» dostonining Sulton Muhammad Hiraviy köçirgan qölyozmasi (SanktPeterburg) da B.ga nisbat berilgan «Madrasadagi bahs», «Layli va Majnun maktabda», «Layli va Majnun sahroda», «Majnun Laylining iti bilan» va «Majnunning elçisi Layli huzurida» nomli miniatyuralar bor; Sa'diyning «Guliston» asari qölyozmasining (1486, Garvarddagi Fogg san'at muzeyida, sobiq Rotşild majmuasidan) xattot Sultonali Maşhadiy köçirgan nusxasiga B. 2 rasm işlagan; Amir Xusrav Dexlaviyning «Xamsa» asari qölyozmasidagi (1495, Dublindagi Çester Bitti kutubxonasida) 13 rasmning 4 tasida B. asarlariga xos xususiyatlar mavjud; «Sulton Husayn boğda» qöşaloq rasm (1485—90, Tehrondagi Guliston muzeyi, muraqqada); «Çol va yigit» rasmi (NyuYorkdagi Kevorkyan majmuasida); «Tuyalar olişuvi» rasmi (Tehrondagi Guliston muzeyida); Sulton Husayn portreti (Şvetsiyadagi F. Martin majmuasida); Muhammad Şayboniyxon portreti (Timken Burnet majmuasida); Abdurahmon Jomiy portreti (Erondagi Rizo kutubxonasida); «Sulton Husayn va Alişer Navoiy» qöşaloqrasm (SanktPeterburgda). Bulardan taşqari, B. asarlari jahrn ku

Xavarnaq qasrining qurilişi (Nizomiyning «Xamsa» asariga Behzod işlagan miniatyura).

tubxonalari, qölyozma fondlari, muzeylari va şaxsiy majmualarda ham mavjud. Ustod san'atkor sifatida B. Hirot va Tabrizda qator şogirdlarni tarbiyalab yetkazdi. Uning şogirdlari B. an'analarini butun Örta Şarqqa yoydilar. B. an'analari keyingi davr rassomlari ijodiga ijobiy ta'sir körsatdi (q. Behzod miniatyura maktabi).

B. ijodi va merosi san'atşunoslar, rassomlar tomonidan keng örganiladi. B. nomini abadiylaştirib, Özbekiston Prezidenta Islom Karimovning farmoni (1997 y. 23 yanv.)ga binoan Kamoliddin Behzod nomidagi Davlat mukofoti ta'sis etildi; Milliy rassomlik va dizayn institutita B. nomi berildi.

ÖzR Vazirlar Mahkamasining qarori (1997 y. 23 dek.)ga binoan, Toşkent, Samarqand ş.larida va xorijiy mamlakatlarda YUNESKO homiyligida B. tavalludining 545 y.ligi keng nişonlandi (2000 y. noyab.), uning va izdoşlarining ijodini örganiş, merosiga oid aşyolarni töplaşga hamda Toşkent ş.da B. nomidagi memorial boğ barpo etişga kirişildi. 2000 y. 23 noyab.da Toşkentda Temuriylar tarixi davlat muzeyida B.ga bağişlab Buyuk Britaniya, Turkiya, Hindiston, Ozarbayjon, Tojikiston va Özbekiston san'atşunos olimlari iştirokida xalqaro ilmiy konferensiya ötkazildi. Yubiley munosabati b-n B. hayoti va ijodiga bağişlangan bir qança tadbirlar amalga oşirildi. Jumladan, «Kamoliddin Behzod» hujjatli filmi yaratildi (2 qismli, 2000).

Ad:. Norqulov N., Kamoliddin Behzod, T., 1964; Alişer Navoiy dostonlariga işlangan rasmlar (Albom muallifi Hamid Sulaymon), T., 1970; Norqulov N., Nizomitdinov I., Miniatyura tarixidan lavhalar, T., 1970;Usmonov A., Kamoliddin Behzod va uning naqqoşlik maktabi, T., 1977; Kamaliddin Bexzad: K 525 letiyu so dnya rojdeniya. Materiali nauçnoy konferensii, T., 1984; Aşrafi M. M., Bexzad i razvitiye buxarskoy şkoli 16v., Duşanbe, 1987; Usmonov O., MadraimovA., Kamoliddin Behzod, T., 2000; Köziyev T., Behzod va tamaddun. T., 2000.

Abdumajid Madraimov.

Q.: Behzod miniatyura maktabi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БЕҲЗОД Камолиддин (1455— Ҳирот— 1536)—буюк миниатюрачи мусаввир, Шарқ уйғониш даври етук санъаткори. Ҳирот миниатюра мактаби асосчиси; музаҳҳиблар етакчиси, устози. «Иккинчи Моний» деган фахрий унвонга сазовор бўлган. Тарихчилардан Мирзо Муҳаммад Ҳайдар, Дўст Муҳаммад ва Қози Аҳмаднинг маълумотларига кўра, Б.ни Султон Ҳусайннинг китобдори Мирак Наққош ўз тарбиясига олган. Б. мусаввирликни Пир Сайд Ахмад Табризийдан ўрганган, ўз ижодида мусаввир Халил Мирзо Шоҳрухий бадиий услубини давом эттириб, уни ривожлантирган ва камолга етказган, ёш мусаввир истеъдоди жуда тез шаклланган. Бунда Алишер Навоийнинг мураббийлик фаолияти ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлган. Навоийнинг шахсий кутубхонасида ўша даврнинг етук санъаткорлари Мирак Наққош, Ҳожи Муҳаммад каби мусаввирлар, Ҳофиз Муҳаммад, Зайниддин Маҳмуд, Султон Муҳаммад Hyp каби хаттотлар ижод б-н банд бўлганлар. Б. шу кутубхонада, айниқса, хаттот Султонали Машҳадий ва Ёрий Музаҳҳиб б-н яқин ижодий ҳамкорликда бўлган. Б. ижодининг мавзу доираси, қаҳрамонлари шу ерда—Навоий ва б. санъаткорлар ижоди таъсирида камол топган.

Б. мусаввир сифатида танилгач, Султон Ҳусайн саройига хизматга чақирилган. 1487 й. Султон Ҳусайн фармони б-н Б. салтанат кутубхонасига раҳбар этиб тайинланган. Кейинчалик бу жой ўз даврининг бадиий академйясига айланади. Уни мутахассислар «Нигорхонайи Беҳюд» ёки «Беҳзод академияси» деб атаганлар (қ. Ҳирот минниатюра моктаби). Мусаввир Ҳиротда Навоий ва Султон Ҳусайн ҳаётлик даврида қизғин ижод б-н банд бўдди, кўплаб мўътабар қўлёзмаларни яратишга раҳнамолик қилди, маълум қисмини нафис расмлар б-н зийнатлашда шахсан иштирок этди, қатор замондошларининг—Навоий, Жомий, Султон Ҳусайн ва б.нинг чехракушой (портрет)ларини яратди, бир гуруҳёшларга рассомлик сирларини ўргатди.

1507—10 й.ларда Б. Ҳиротни эгаллаган Муҳаммад Шайбонийхон хизматида бўлди. Бу даврдан бизгача Б. яратган Шайбонийхон портрети етиб келган. 1510 й. Ҳирот ш. сафавийлар қўлига ўтади. 1520 й.да Шоҳ Исмоил ёш шаҳзода Таҳмосибга расм ўргатиши учун Б.ни ўз салтанати пойтахти Табриз ш.га таклиф этади, 1522 й. эса махсус фармон б-н рассомни ўз кутубхонасидаги китобат ахли (котиб, наққош, музахлиб, жадвалкаш, ҳалкор, заркўб, ложувардшўй ва б.)га мутасадди этиб тайинлайди. 1524 й. Шоҳ Исмоил вафотидан кейин Шоҳ Таҳмосиб даврида ҳам Б. катта обру ва эътиборга эга бўлган. Табризда Б. Султон Муҳаммад, Оға Мирак ва Мир Мансур каби мусаввирлар б-н ҳамкорликда ижод қилди. Қози Аҳмаднинг маълумотига кўра, Б. ҳаётининг охирида она шахри Ҳиротга қайтган ва шу ерда вафот этган. Мусаввирнинг қабри Кўҳи Мухтор (Мурод тоғи; Афганистан худудида)нинг хушманзара жойида.

Ўрта Шаркда 17-а.гача рассомчиликда асосий тараққиёт йўналишини белгилаб берган Б. ижоди унинг замондошлари томонидан юқори баҳоланган. Б. ўзидан олдинги рассомлар анъаналарини давом эттирди ва бойитди. Асарларининг тархи мураккаб, эркин ҳаракатларга бой, ёрқин, жозибадор ранглардан тузилган бўлиб, улар ўзаро уйғун. Табиат жонли, ҳаёт манзаралари аниқ ва ҳаққоний, ишонарли ва таъсирчан тасвирланган. Чизиқлар ниҳоятда нозик, ранглар нафис ишланган. Портретларида инсон маънавий қиёфаси, руҳи, ҳистуйғулари, хулқатворини акс эттиришга аҳамият берган.

Саъдийнинг «Бўстон» асари қўлёзмаси (1478, Дублиндаги Честер Битти кутубхонасида) расмлари; Атторнинг «Мантиқ уттайр» асари қўлёзмасига (1483, Нью-Йоркдаги Метрополитен музейида) 1487 й. чизилган расмлар; Навоийнинг «Хамса» қўлёзмасига (1485, Оксфорддаги Бодли кутубхонаси ва Манчестердаги Жон Рейландс кутубхонасида) ишланган 13 расмнинг «Пайғамбар ўз саҳобалари билан», «Хожа Абдуллоҳ Ансорий дарвишлар билан суҳбатда», «Моний Бахромга Дилоромнинг расмини кўрсатмоқда» ва б. миниатюралар Б.га нисбат берилади. Саъдийнинг «Бўстон» асарининг Миср нусхаси (1488, Қоҳирадаги Миллий кутубхонада) расмлари (қўлёзмани хаттот Султонали Машҳадий кўчирган, нақшларни Ёрий Музаҳқиб яратган)—12 расмдан 6 тасида Б. имзоси бор: «Султон Ҳусайн саройида зиёфат» (қўш расм), «Доро ва отбоқарлар», «Масжиддаги баҳс», «Олимлар суҳбати», «Зулайҳонинг Юсуфга илтижоси» номли расмлар Б. томонидан яратилган; Шарафуддин Али Яздийнинг «Зафарнома» асари қўлёзмасининг (1467, АҚШ, Балтимордаги Жон Хопкинс унтида) хаттот Шерали кўчирган нусхасидаги 12 миниатюранинг 8 таси (15-а. 90-й. лари) Б. асаридир. Расмларда расмий қабул, жанг лавҳалари, қалъа қамали б-н бир қаторда Самарқанддаги Бибихоним маежиди қурилишини тасвирловчи қўшалоқ расм ҳам мавжуд; Шарафуддин Али Яздийнинг «Зафарнома» асарининг хаттот Султон Мухаммед Hyp кўчирган нусхасига (1528, Ҳирот, Теҳрондаги Салтанат кутубхонасида) Б. расмлар чизган; Низомийнинг «Хамса» асари нусхасига (1442, Лондондаги Британия музейида) 1493—1535 й.лар давомида ишланган 19 миниатюрадан 3 таси Б. ижоди маҳсули: «Лайли ва Мажнун қабилалари жанги», «Суворийлар жанги» ва «Баҳром Гўрнинг аждар билан олишуви». Буларда «Саварраху алабд Беҳзод» деган ёзув бор. Низомийнинг «Хамса» асари нусхасидаги (1494, Лондондаги Британия музейида) 22 расмдан 7 тасида Б. номи қайд этилган; Амир Хусрав Деҳлавийнинг «Лайли ва Мажнун» достони қўлёзмасига (1495т СанктПетербургдаги СалтиковШчедрин номидаги халқ кутубхонасида) Б. «Лайли ва Мажнун мактабда», «Дўстлари ва отаси Мажнунга насиҳат қилмоқцалар» номли расмларни чизган; Амир Хусрав Деҳлавийнинг «Лайли ва Мажнун» достонининг Султон Муҳаммад Ҳиравий кўчирган қўлёзмаси (СанктПетербург) да Б.га нисбат берилган «Мадрасадаги баҳс», «Лайли ва Мажнун мактабда», «Лайли ва Мажнун саҳрода», «Мажнун Лайлининг ити билан» ва «Мажнуннинг элчиси Лайли ҳузурида» номли миниатюралар бор; Саъдийнинг «Гулистон» асари қўлёзмасининг (1486, Гарварддаги Фогг санъат музейида, собиқ Ротшильд мажмуасидан) хаттот Султонали Машҳадий кўчирган нусхасига Б. 2 расм ишлаган; Амир Хусрав Дехлавийнинг «Хамса» асари қўлёзмасидаги (1495, Дублиндаги Честер Битти кутубхонасида) 13 расмнинг 4 тасида Б. асарларига хос хусусиятлар мавжуд; «Султон Ҳусайн боғда» қўшалоқ расм (1485—90, Теҳрондаги Гулистон музейи, мураққада); «Чол ва йигит» расми (НьюЙоркдаги Кеворкян мажмуасида); «Туялар олишуви» расми (Теҳрондаги Гулистон музейида); Султон Ҳусайн портрети (Швециядаги Ф. Мартин мажмуасида); Муҳаммад Шайбонийхон портрети (Тимкен Бурнет мажмуасида); Абдураҳмон Жомий портрети (Эрондаги Ризо кутубхонасида); «Султон Ҳусайн ва Алишер Навоий» қўшалоқрасм (СанктПетербургда). Булардан ташқари, Б. асарлари жаҳрн ку

Хаварнақ қасрининг қурилиши (Низомийнинг «Хамса» асарига Беҳзод ишлаган миниатюра).

тубхоналари, қўлёзма фондлари, музейлари ва шахсий мажмуаларда ҳам мавжуд. Устод санъаткор сифатида Б. Ҳирот ва Табризда қатор шогирдларни тарбиялаб етказди. Унинг шогирдлари Б. анъаналарини бутун Ўрта Шарққа ёйдилар. Б. анъаналари кейинги давр рассомлари ижодига ижобий таъсир кўрсатди (қ. Беҳзод миниатюра мактаби).

Б. ижоди ва мероси санъатшунослар, рассомлар томонидан кенг ўрганилади. Б. номини абадийлаштириб, Ўзбекистон Президента Ислом Каримовнинг фармони (1997 й. 23 янв.)га биноан Камолиддин Беҳзод номидаги Давлат мукофоти таъсис этилди; Миллий рассомлик ва дизайн институтита Б. номи берилди.

ЎзР Вазирлар Маҳкамасининг қарори (1997 й. 23 дек.)га биноан, Тошкент, Самарқанд ш.ларида ва хорижий мамлакатларда ЮНЕСКО ҳомийлигида Б. таваллудининг 545 й.лиги кенг нишонланди (2000 й. нояб.), унинг ва издошларининг ижодини ўрганиш, меросига оид ашёларни тўплашга ҳамда Тошкент ш.да Б. номидаги мемориал боғ барпо этишга киришилди. 2000 й. 23 нояб.да Тошкентда Темурийлар тарихи давлат музейида Б.га бағишлаб Буюк Британия, Туркия, Ҳиндистон, Озарбайжон, Тожикистон ва Ўзбекистон санъатшунос олимлари иштирокида халқаро илмий конференция ўтказилди. Юбилей муносабати б-н Б. ҳаёти ва ижодига бағишланган бир қанча тадбирлар амалга оширилди. Жумладан, «Камолиддин Беҳзод» ҳужжатли фильми яратилди (2 қисмли, 2000).

Ад:. Норқулов Н., Камолиддин Беҳзод, Т., 1964; Алишер Навоий достонларига ишланган расмлар (Альбом муаллифи Ҳамид Сулаймон), Т., 1970; Норқулов Н., Низомитдинов И., Миниатюра тарихидан лавҳалар, Т., 1970;Усмонов А., Камолиддин Беҳзод ва унинг наққошлик мактаби, Т., 1977; Камалиддин Бехзад: К 525 летию со дня рождения. Материалы научной конференции, Т., 1984; Ашрафи М. М., Бехзад и развитие бухарской школы 16в., Душанбе, 1987; Усмонов О., МадраимовА., Камолиддин Беҳзод, Т., 2000; Кўзиев Т., Беҳзод ва тамаддун. Т., 2000.

Абдумажид Мадраимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.