Leonardo da Vinçi

Leonardo da Vinçi (italyança Leonardo da Vinci; 1452-yil 15-aprel, Florensiya yaqinidagi Vinçi — 1519-yil 2-may, Fransiyaning Turen viloyati) — italiyalik rassom, haykaltaroş, me'mor, muhandis va olim; Uyğoniş davrining eng yirik namoyandalaridan biri. Inglizça Vikipediyaga köra, u Yuqori Uyğoniş davrining universal iste'dod sohibi bölib, rangtasvir bilan bir qatorda anatomiya, astronomiya, botanika, kartografiya va paleontologiyaga oid kuzatişlarini köp sonli daftarlarida qayd etgan. Rusça Vikipediyaga köra, umrining söngği kunlarini Amboaz yaqinidagi Klo-Lyuse qasrida ötkazgan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, Leonardo florensiyalik notarius Pyero da Vinçining nikohsiz tuğilgan öğli bölgan. Taxminan 14 yoşida Florensiyadagi taniqli rassom va haykaltaroş Andrea del Verrokkio ustaxonasiga şogird bölib kirgan; ÖzME'ga köra, 1467–1472-yillarda undan ta'lim olgan. 1472-yilda rassomlar gildiyasining ustasi sifatida röyxatga olingan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1482–1499-yillarda Leonardo Milanda gersog Lodoviko Sforsa xizmatida bölgan, keyin yana Florensiya va Milanda, qisqa muddat Rimda işlagan. Fransiya qiroli Fransisk I taklifi bilan umrining oxirgi uç yilini Fransiyada ötkazgan va şu yerda vafot etgan.

ÖzME'ga köra, Leonardo öz davrining insonparvarlik ğoyalariga mos keladigan mukammal inson timsolini yaratgan. U ilk asarlaridayoq nur va soyaning mayin ötişlari orqali şakllarning hajmini körsatişga erişgan, diniy syujetlarni turli insoniy tuyğular ifodasiga aylantirgan. Ayniqsa yuz ifodasini berişda katta mahorat körsatgan: zörğa sezilar tabassum orqali odamning içki dunyosi, nozik ruhiy holatini ifodalagan.

Uning eng maşhur asarlari qatorida «Benua Madonnasi» (taxminan 1478), «Qoyalar orasidagi Madonna» (1483–1494, ikkinçi nusxasi 1497–1511), Milandagi Santa-Mariya-delle-Gratsiye monastiri devoriga işlangan «Söngği keçki taom» (1495–1497), «Angyari jangi» (1503–1506), «Mona Liza» yoki «Jokonda» (taxminan 1503), «Ioann Çömiltiruvçi» (taxminan 1513–1517) bor. Inglizça Vikipediyaga köra, «Mona Liza» dunyodagi eng maşhur rasm, «Söngği keçki taom» esa eng köp nusxa olingan diniy asar hisoblanadi; «Vitruviy odami» çizgisi ham madaniy ramzga aylangan. ÖzME'ga köra, taxminan 1514–1516-yillarda işlangan «Toşqin» turkumida rassom tabiatning dahşatli kuçlari oldida inson ojizligini tasvirlagan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Leonardoga nisbat beriladigan yirik asarlar soni 25 tadan kam, ularning köpi tugallanmagan; şunga qaramay, ular Ğarb san'atining eng ta'sirli namunalari qatoridan joy olgan.

ÖzME'ga köra, me'mor sifatida Leonardo «ideal» şahar va gumbazli ibodatxonalarning turli loyihalarini işlab çiqqan. Olim va muhandis sifatida öz davri fanining deyarli barça sohalarini boyitgan, ayniqsa mexanikaga katta e'tibor bergan. Uning loyihalari orasida yer qaziydigan maşina, uçiş apparatlari, suv osti kemasi, bosma va töquv dastgohlari bor. Inglizça Vikipediyaga köra, u zirhli jangovar aravani, quyoş energiyasini töplaş ğoyasini, ikki qatlamli kema korpusini ham taklif etgan; anatomiya, gidrodinamika, geologiya va optika sohalarida muhim kaşfiyotlar qilgan, ammo ularni naşr ettirmagani uçun keyingi fan rivojiga bevosita ta'siri kam bölgan.

ÖzME'ga köra, Leonardoning dunyoqaraşini örganişda uning taxminan 7 ming varaqdan iborat daftar va qölyozmalari asosiy manba hisoblanadi. Şogirdi F. Melsi bu yozuvlar asosida tuzgan «Rangtasvir haqida risola» Yevropa san'ati amaliyoti va nazariyasiga katta ta'sir körsatgan.