Florensiya

Florensiya — Italiyaning markaziy qismidagi, Arno daryosi böyida joylaşgan şahar. U Toskana viloyati va Florensiya provinsiyasining ma'muriy markazi bölib, Uyğoniş davri bilan boğliq madaniy meros markazlaridan biri hisoblanadi.

Florensiya qadimgi etrusk qişloği örnida rimliklar tomonidan barpo etilgan. Ingliz va rus tilidagi manbalarda uning asos solingan yili miloddan avvalgi 59-yil deb körsatilgan; özbekça Vikipediyada esa miloddan avvalgi 1-asr deyiladi. Lotinça nomi Florentia bölib, «gullab-yaşnayotgan» ma'nosini bildiradi. Dastlab u rim faxriy jangçilari uçun mustamlaka sifatida qurilgan.

Ilk örta asrlarda şahar ostgotlar va vizantiyaliklar hukmronligi davrida uruşlar sababli aholisi keskin kamaygan. Ingliz tilidagi manbaga köra, 774-yilda uni Karl Buyuk (Çarlemagne) egallab, Lukka markazida bölgan Toskana markgrafligi tarkibiga kiritgan. 1100-yilda Florensiya «kommuna», ya'ni şahar-davlat edi (rus tilidagi manbada mustaqil kommuna bölgani 1116-yil deb körsatilgan).

13-asrda Florensiya bank işlari markaziga aylandi, 1252-yilda oltin tanga — florin zarb qilindi. Jun sanoati ravnaq topdi. 1348-yildagi vabo aholining katta qismini qirib yubordi. 1434-yildan Mediçilar sulolasi hokimiyatni qölga oldi; Kosimo Mediçi va Lorenso Mediçi davri şaharning yuksaliş davri sanaladi. Mediçilar 1494-yilda quvildi, 1512-yilda qaytib keldi, 1527-yilda yana quvildi, 1530-yilda yana hokimiyatga keldi. 1569-yilda Kosimo I Toskana buyuk gertsogi unvonini oldi, sulola 1737-yilda Jan Gaston vafoti bilan tugadi.

1865–1871-yillarda Florensiya birlaşgan Italiya poytaxti bölgan. Ikkinçi jahon uruşida şahar bombardimon qilindi; nemis qöşinlari çekinayotib Ponte-Vekkyodan boşqa tarixiy köpriklarni portlatdi. 1966-yil 4-noyabrda Arno daryosi toşqini şaharga katta zarar yetkazdi: rus tilidagi manbaga köra, 34 kişi halok böldi, 3 milliondan ortiq kitob va qölyozma hamda 14 ming san'at asari şikastlandi.

Şahar Arno daryosi böyida, uç tomondan tepaliklar bilan öralgan hududda joylaşgan. Rus tilidagi manbaga köra, uning maydoni taxminan 103 km². Arnodan taşqari şahar hududidan Munone, Tertsolle va Greve daryolari oqib ötadi. Şahar Rimdan taxminan 275 km şimoli-ğarbda joylaşgan.

Özbekça manbada aholisi 352,2 ming kişi (2001) deb berilgan. Rus tilidagi manbada 382 347 kişi (2017), ingliz tilidagi manbada 361 625 kişi (2026) körsatilgan. Florensiya, Prato va Pistoya metropolitan hududida 1,5 million kişi yaşaydi.

Florensiya Italiyaning muhim sanoat va madaniy markazi. Metallurgiya, maşinasozlik (oğir maşinasozlik, elektrotexnika, radioelektronika, fotoapparatlar va astronomiya asboblari), kimyo, neftni qayta işlaş, töqimaçilik, könpoyabzal, yoğoçsozlik, oyna-şişa, oziq-ovqat va poligrafiya sanoati mavjud. Zargarlik buyumlari işlab çiqariladi, hunarmandçilikda badiiy buyumlar tayyorlanadi. Turizm rivojlangan. Şahar Italiya modasida ham muhim örin tutadi.

Florensiya şaharmuzey sifatida maşhur. Universitet (1321), konservatoriya, badiiy akademiya, Yevropadagi eng qadimgi botanika boğlaridan biri (1545), astrofizika rasadxonasi, teatrlar va muzeylar bor. Florentsiya dialekti zamonaviy italyan adabiy tilining asosi bölgan; Dante, Petrarka va Bokkaçço asarlari bunda muhim rol öynagan.

Eng muhim me'moriy yodgorliklar: Santa-Mariya del Fiore sobori, baptisteriy, Palazzo Vekkyo, Strotsi va Pitti saroylari, Uffitsi galereyasi, Ponte-Vekkyo köprigi. Santa-Kroçe bazilikasida Makiavelli, Galiley, Mikelanjelo va Rossini dafn etilgan. Şaharda «Florensiya mayi» xalqaro musiqa festivali va badiiy körgazmalar ötkaziladi. 1982-yilda YUNESKO Florensiyaning tarixiy markazini Butunjahon merosi röyxatiga kiritgan.