Italiya

Italiya (italyança: Italia), rasmiy nomi Italiya Respublikasi — Yevropa janubida, Örta dengiz havzasida joylaşgan davlat. Poytaxti — Rim.

Manbalarga köra, miloddan avvalgi 1-ming yillik boşlarida Italiyaning janubi va markazida italik xalqlar yaşagan, ulardan biri latinlar edi. Ingliz tilidagi Vikipediyada Rim miloddan avvalgi 753-yilda taşkil topgani va 509-yilda monarxiya örniga respublika örnatilgani aytiladi. Ğarbiy Rim imperiyasi qulagaç (476), Italiya Odoakr, söngra ostgotlar hukmronligi ostiga ötdi. 6-asrda langobardlar bosqini yarimorolning siyosiy birligini tugatdi. 8-asr oxirida Langobardlar qirolligi Franklar davlatiga qöşildi va Italiya qirolligi vujudga keldi. Papa davlati ham şu davrda şakllandi.

11-asrdan şahar-davlatlar va dengiz respublikalari (Venetsiya, Genuya, Piza, Amalfi) kuçaydi. Uyğoniş davri 15–16-asrlarda gullab-yaşnadi. Uzoq siyosiy parçalanişdan söng 1861-yilda Italiya qirolligi taşkil topdi. 1915–1918-yillarda Italiya Birinçi jahon uruşida Antanta tomonida qatnaşdi, 1922-yilda faşistik diktatura örnatildi. 1946-yilda monarxiya respublikaga almaştirildi.

Italiya Apennin yarimorolini, Padana tekisligini, Alp toğlarining janubiy yon bağirlarini, Sitsiliya va Sardiniya orollarini hamda bir qator kiçik orollarni egallaydi. U şimoli-ğarbda Fransiya (488 km), şimolda Şveysariya (740 km) va Avstriya (430 km), şimoli-şarqda Sloveniya (232 km) bilan çegaradoş. Italiya hududida San-Marino va Vatikan anklav davlatlari joylaşgan; ular bilan çegara uzunligi mos ravişda 39 km va 3,2 km.

Maydoni 302 073 km² (rus tilidagi Vikipediyada ham şu raqam keltirilgan; ingliz tilidagi Vikipediyada — 301 340 km²). Aholisi — 58 968 501 kişi (2024; özbekça Vikipediya). Mamlakat litosfera plitalari tutaşgan hududda joylaşgani sababli zilzilalar tez-tez böladi; faol va söngan vulqonlar bor (Etna, Vezuviy, Stromboli va boşqalar). Eng uzun daryosi — Po (682 km), eng yirik köli — Garda (370 km²). Iqlimi subtropik, Örta dengiz tipida.

Italiya — unitar parlament respublikasi. Asosiy qonuni — 1947-yilda qabul qilingan konstitutsiya. Davlat rahbari — prezident, ijro etuvçi hokimiyatni Vazirlar Kengaşi Raisi boşqaradi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat ikki palatali parlament bölib, 5 yilga saylanadi. Ma'muriy jihatdan mamlakat 20 viloyatga bölinadi.

Italiyada köp partiyaviylik tizimi mavjud, yirik partiyalar koalitsiya hukumatlarini tuzişga majbur. Faşizm tarğiboti qonun bilan taqiqlangan. Oliy sud — Oliy kassatsiya sudi, konstitutsiyaviy nazoratni Konstitutsiyaviy sud amalga oşiradi. Italiya 1955-yil oxirida BMTga a'zo bölgan, 1949-yilda NATO asos solingan şartnomani imzolagan.

Özbekça Vikipediyaga köra, Italiya Yevropa davlatlari orasida YIM hajmi böyiça 1-örinni, dunyoda 37-örinni egallaydi; bu ma'lumot boşqa manbalarga zid keladi: rus tilidagi Vikipediya uni yevrozonadagi uçinçi iqtisodiyot deb, ingliz tilidagi Vikipediya esa nominal YIM böyiça dunyoda töqqizinçi, işlab çiqariş sektori böyiça Yevropada ikkinçi deb ta'riflaydi. Mamlakatda foydali qazilmalar xilma-xil, ammo köpçiligining zaxirasi kiçik; 1982-yilda temir rudasi qazib oliş töliq töxtatilgan. Energiya resurslari mamlakat ehtiyojining atigi 15 foizini qoplaydi, Po tekisligi va Adriatika şelfidagi tabiiy gaz esa iqtisodiyot uçun muhim.

Italiyada YuNESKOning Butunjahon merosi obyektlari soni manbalarda har xil körsatilgan: 58 ta (özbekça Vikipediya), 60 ta (rusça) va 62 ta (inglizça). Davlat bayramlari qatoriga 2-iyun — Respublika e'lon qilingan kun, 25-aprel — faşizm va nemis istilosidan ozod bölgan kun, 1-may — Mehnat kuni kiradi. Italiya bayroği yaşil, oq va qizil vertikal çiziqlardan iborat; uç rangli bayroq birinçi marta 1797-yilda respublika bayroği sifatida paydo bölgan. Madhiya matni 1847-yilda Goffredo Mameli tomonidan, musiqasi Mişel Novaro tomonidan yozilgan; u 2017-yilda rasmiy madhiya deb qonuniy tan olingan.