Venetsiya

Venetsiya (italyança Venezia) — Italiyaning şimoli-şarqidagi şahar, Adriatika dengizining Venetsiya lagunasida joylaşgan. U Veneto viloyati va Venetsiya provinsiyasining ma'muriy markazi hisoblanadi. Şahar materikdagi qism va lagunadagi 118 ta oroldan iborat, ular orasidan köplab kanallar ötadi. Rusça Vikipediyaga köra, 2019-yil örtasida kommuna aholisi 259 939 kişini taşkil etgan; ÖzME 1990-yillar oxiri uçun 450 mingdan ortiq kişini körsatgan, uning tarixiy markazida esa 100 mingga yaqin kişi yaşagan. Venetsiya öz lagunasi bilan birga YUNESKOning Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan.1

ÖzME'ga köra, Venetsiya ikki qismdan iborat: orollardagi tarixiy markaz — muzey-şahar, dengiz kurorti va xalqaro turizm markazi, hamda materikdagi sanoat va port qismi. Kanallar ustiga 400 dan ortiq köprik qurilgan. Eng muhim suv yöli — uzunligi 3,8 km bölgan Katta kanal şaharni boşdan-oyoq kesib ötadi. Orollar materik bilan 1846-yildan temir yöl, 1932-yildan avtomobil köprigi orqali boğlangan. Şaharda odatdagi köça transporti yöq, yölovçilar qayiq va kemaçalarda taşiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, şahar nomi Rim davrida bu yerlarda yaşagan venetlar qabilasi nomidan kelib çiqqan. 5–6-asrlarda vestgotlar, gunnlar va langobardlar bosqinidan qoçgan aholi laguna orollariga köçib kela boşlagan. 7-asr oxirida orollar bitta hukmdor — doj qöl ostida birlaştirilgan; Venetsiyada jami 120 doj saylangan, oxirgisi 1797-yilda hokimiyatdan voz keçgan.

ÖzME'ga köra, 9–10-asrlarda Venetsiya Ğarbiy Yevropa bilan Şarq örtasidagi savdoda vositaçi bölgan. 1202–1204-yillardagi Törtinçi salib yurişi natijasida u Örta dengizdagi qudratli davlatga aylanib, Konstantinopolning bir qismi, Krit, Evbeya va boşqa orollarni egallagan. Konstantinopolning 1453-yilda turklar qöliga ötişi va buyuk geografik kaşfiyotlardan söng savdo yöllarining Atlantikaga köçişi Venetsiya mavqeiga katta zarar yetkazgan, 17–18-asrlarda respublika tanazzulga yuz tutgan.

1797-yilda Venetsiyani Fransiya qöşinlari egallagan va Kampo-Formio sulhiga köra u Avstriyaga berilgan. 1848–1849-yillardagi inqilob paytida qisqa muddat mustaqil respublika bölgan, 1866-yilda Italiya tarkibiga kirgan. Ikkinçi jahon uruşi yillarida 1943-yilda nemis qöşinlari tomonidan işğol qilinib, 1945-yil aprelda ozod etilgan.

ÖzME'ga köra, 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida Venetsiya yirik sanoat markaziga aylangan. Sanoat korxonalari materik qismida joylaşgan: kemasozlik, rangli metallurgiya, neftni qayta işlaş, kimyo, töqimaçilik va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Xom aşyo asosan çetdan keltiriladi. Şahar yirik port va havo yöllari tuguni hisoblanadi; Rusça Vikipediyaga köra, materik qismida Marko Polo nomidagi xalqaro aeroport bor. Qadimiy hunarmandçilik — badiiy şişa buyumlar va nafis törlar tayyorlaş ham saqlangan.

Turizm iqtisodiyotning asosiy tarmoqlaridan biri. Lido orolida maşhur dengiz kurorti joylaşgan. Venetsiya karnavali va Venetsiya kinofestivali dunyoga maşhur.

ÖzME'ga köra, 13-asrda bu yerda Italiyaning yetakçi rassomlik maktablaridan biri — Venetsiya maktabi şakllangan. Şaharda Akademiya galereyasi, arxeologiya muzeyi va Murano orolida şişa buyumlar muzeyi bor. Me'moriy yodgorliklar orasida 9–15-asrlarda qurilgan San-Marko sobori, 16-asrga oid San-Marko kutubxonasi, köplab saroylar, çerkov va monastirlar ajralib turadi. Rusça Vikipediyaga köra, şaharning me'moriy qiyofasi Venetsiya respublikasining yuksalgan davrida — 14–16-asrlarda şakllangan.

Kuz oylarida kuçli şamollar dengizdan suv haydab kelganda, şahar maydonlari va köçalarini suv bosadi. ÖzME'ga köra, Venetsiya asrlar davomida asta-sekin çökib bormoqda va uning moddiy-madaniy yodgorliklarini saqlab qoliş yöllari izlanmoqda.