Avstriya

Avstriya (rasman Avstriya Respublikasi) — Markaziy Yevropadagi davlat, töqqiz yerdan iborat federatsiya. Poytaxti va eng yirik şahri — Vena.

Bugungi Avstriya hududida paleolit davridan beri odamlar yaşab kelgan. Miloddan avvalgi 400-yillarda bu yerda keltlar istiqomat qilgan, miloddan avvalgi 1-asr oxirida hudud Rim imperiyasi tomonidan qöşib olingan. Nasroniylaştiriş 4–5-asrlarda boşlangan, buyuk köçiş davrida köplab german qabilalari kelgan.

Avstriya davlat sifatida birinçi ming yillik oxirida Şarqiy va Vengriya yurişi qoldiqlaridan, dastlab Muqaddas Rim imperiyasining çegara yurişi sifatida paydo bölgan. 1156-yilda gersoglikka, 1453-yilda arxgersoglikka aylangan. 13-asr oxiridan Gabsburglar monarxiyasining markazi bölgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada 976-yilda imperator Otto II Babenberglar sulolasidan Leopold I ni şarqiy yuriş markgrafi etib tayinlagani qayd etilgan. Avstriya imperiyasi 1804-yilda taşkil topdi; Muqaddas Rim imperiyasi 1806-yilda tugatildi. 1860-yillardagi mağlubiyatlardan söng 1867-yilda Avstriya-Vengriya tuzildi.

1914-yilda ersgersog Franz Ferdinand öldirilgaç, Serbiyaga uruş e'lon qilindi va bu Birinçi jahon uruşiga aylandi. Imperiya qulagaç, 1918-yilda Germaniya-Avstriya Respublikasi, 1919-yilda Birinçi Avstriya Respublikasi e'lon qilindi. 1934-yilda Engelbert Dollfuss davrida avstrofaşistik diktatura örnatildi. 1938-yilda Avstriya faşistlar Germaniyasiga qöşib olindi. 1945-yilda ozod qilingaç, ittifoqçilar okkupatsiyasi davom etdi; 1955-yilda mamlakat suverenitetini tikladi va abadiy betaraflik e'lon qildi.

Avstriya asosan toğli mamlakat. Janubiy qismini Şarqiy Alp toğlari egallaydi; eng baland nuqtasi — Grosglokner çöqqisi (3797 m). Şimoliy qismi past-baland tekisliklardan iborat. Asosiy daryosi — Dunay, irmoqlari: Inn, Traun, Ens, Drava. Köllarning aksariyati muzliklardan paydo bölgan. Foydali qazilmalari: neft, gaz, magnezit, qönğir kömir, temir va qörğoşin-rux rudalari, grafit, oş tuzi.

Iqlimi mötadil. Yiliga 500–900 mm, toğlarda 2000 mm gaça yoğin tuşadi (rus tilidagi Vikipediyada 500–3000 mm). Hududning 40 % ga yaqini örmon (rus tilidagi Vikipediyada 2010-yil holatiga 47 %).

Şimoli-ğarbda Germaniya, şimolda Çexiya, şimoli-şarqda Slovakiya, şarqda Vengriya, janubda Sloveniya va Italiya, ğarbda Şveytsariya va Lixtenşteyn bilan çegaradoş.

Avstriya — federativ respublika. Amaldagi konstitutsiya 1920-yilda qabul qilingan, 1929-yilda özgartirilgan va 1945-yil 1-mayda qayta kuçga kirgan. Davlat boşliği — xalq saylaydigan federal prezident (muddati 6 yil). Hukumat boşliği — kansler. Parlament ikki palatali: Milliy kengaş (quyi palata) va Federal kengaş (yuqori palata). Har bir ölkaning öz konstitutsiyasi va qonun çiqaruvçi organi bor.

Mamlakat 1955-yildan BMT, 1995-yildan Yevropa Ittifoqi a'zosi. 1995-yilda Şengen şartnomasini imzolagan, 1999-yilda yevroni qabul qilgan. EXHT va OPEK Avstriyada joylaşgan.

Avstriya aholi jon boşiga nominal YaIM böyiça 13-örinda turadi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2017-yilda xarid qobiliyati pariteti böyiça YaIM 441 mlrd AQSh dollarini taşkil etgan. Valyutasi — yevro.

Rasmiy til — nemis tili. Aholining 99 % i avstriyaliklar; slovenlar, xorvatlar, vengerlar, çexlar, italyanlar ham yaşaydi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, aholining taxminan 74 % i katoliklar. Avstriya bayroği dunyodagi eng qadimgi davlat ramzlaridan biri deyiladi.