Örta Rus, Volga böyi, Dnepr böyi, Volin, Podolsk va b. Şarqiy Yevropa tekisligi asta-sekin Örta Yevropa tekisligiga ötib boradi. Ğarbiy Ye.ning katta qismi toğlardan iborat. Jan.da yoş burmali toğlar kötarilib turadi, bular — Pirenei, Alp, Apennin, Karpat, Stara-Planina toğlari, Dinara yassitoğpigi. Ye.ning örta qismi qad. toğlar — Sevenna, Yura, Gars, Şvarsvald, Sudet va b.lardan iborat. Qad. toğlarga yana Grampian, Pennin, Skandinaviya toğlari va Uralni kiritadilar. Ye. relyefining taraqqiyotida pleystotsen muz bosişlarining roli katta. Köp joylarda muzlik izlari hozirgaça saqlangan. Muzlikning asosiy markazi — Skandinaviya, kiçikroq markazlari — Britaniya o.lari, Alp va Karpat toğlari bölgan. Muz qalinligi 2,0—2,5 km ga yetgan.
Geologik tuzilişi. Ye. hududi geologik tuzilişi jihatidan tört qismga bölinadi: Şarqiy Yevropa platformasi; kaledon burmalanişi strukturalari; gersin burmalanişi strukturalari (Angliya janubi, Fransiya, Ispaniyaning bir qismi, Polşa va Çexiya massivi) va Janubiy Ye.dagi Alp burmalanişi strukturalari.
Şarqiy Yevropa platformasini kembriygaça paydo bölgan kristalli burmalangan fundament taşkil qiladi. Bu fundament Boltiq qalqoni (Finlyandiya, Şvetsiya, Norvegiya janubi, Kareliya, Kola ya. o.), Ukraina qalqoni (Dneprning öng sohili, Azov buyi, Voronej tepaliklari) va Timan krya-jida yer yuzasiga çiqqan, boşqa joylarda çuqur joylaşgan bulib, paleozoy, mezozoy va kaynozoy yotkiziklari b-n krplangan. Kaspiy buyi (8—10 km), Dnepr-Donetsk (4—5 km), Moskva (2—3 km), Polşa-Litva va Peçora botiqlarini juda qalin toğ jinslari qatlami qoplab yotadi. Silur davrining oxirida hosil bulgan kaledon burmalanişi strukturalari (Skandinaviya, Buyuk Britaniya va Irlandiya toğlari) kembriygaça hosil bulgan kristalli slanetslar, kembriy, ordovik va silur davrlariga mansub çökindi va vulkan jinslaridan tarkib topgan.
Gersin burmalanişi strukturalari paleozoy erasining oxirida hosil bölib, kembriydan oldingi va paleozoy erasida vujudga kelgan çukindi, vulkan va otqindi jinslardan iborat. Unga Angliya janubi, Ispaniyaning ğarbi, Portugaliya, Bretan ya. o., Markaziy Fransiya massivi, Vogeza, Şvarsvald, Ardenna, Slanetsli Reyn, Gars toğlari, Ural va Novaya Zemlyadagi burmalangan yotqiziqlar kiradi.
Alp burmalanişi strukturalari tokembriy, paleozoy, mezozoy, kaynozoy eralariga mansub çukindi va otqindi jinslardan tarkib topgan. Ularga Qrim, Stara-Planina, Karpat, Alp, Apennin, Korsika, Sardiniya, Pireney, Iberiya va Bet toğlari kiradi. Neogen boşida kötarilgan toğ tizmalari etagida Akvitaniya, Şveysariya-Bavariya, Karpat oldi va Kavkaz oldi botiklari, Vena, Vengriya botiklari kabi toglararo botiklar paydo bölgan hamda ular neogen-törtlamçi davrlar yotqiziklari b-n tölgan. Neogen yotki-zikdari mavjud Qora va Örta dengizlar botiklari kaynozoy erasida hosil bölgan. Neogenda çuqur siniklar paydo bölişi b-n Karpat toğlarida, Reyn daryosi buyida va b. joylarda vulkanlar otilgan. Keyingi davrda vulkan otilişi Italiyada (Vezuviy, Etna va b.) da-vom etmoqda. Toğ tizmalarining kutarilişi va pastliklarning çökişi Yer pöstining eng yangi harakatlaridan daolat beradi.
Foydali qazilmalari. Ye.da neft va gaz konlari paleozoy va mezozoy yotqiziqlari orasidan (Volga-Ural, Kaspiy böyi, Dnepr-Donetsk, Polşa, GFR, Niderlandiya, Buyuk Britaniya hamda Şim. dengiz tubi va b. joylardan); Alp toğlari etagi va tog oraliğidagi bukilmalarda (Ruminiya, Vengriya, Bolgariya, Italiya va b.) neft neogen yotqiziqlari orasidan topilgan. Toşkömir va qönğir kömirning katta konlari (Don, Lvov-Volin, Moskva yoni, Peçora havzalari, Polşa, GFR, Belgiya, Buyuk Britaniya) bor. Temir va marganets rudalari, boksit, rangli metallardan mis, nikel, kobalt, qurğoşin, kumuş konlari asosan gersinid mintaqasida mavjud, kaliy va toş tuzlari Ukraina, Belorussiya, Kaspiy buyi va Ural oldida hamda perm yotqiziklari orasida uçraydi. Apatitnefelin rudalarining yirik konlari Kola ya. o.da, katta tuz konlari Daniya, GFR va Polşa hududlarida topilgan.
Iqlimi. Ye.ning aksariyat qismi örtaça kengliklarda joylaşgan. Ye.da arktika, subarktika, mu'tadil va subtropik mintakalar ikdim tiplari bor. Ye.ningarktika mintaqasidagi orollarida iqlim sovuq, qiş uzoq, yoz qisqa (iyulning urtaça t-rasi 5° dan past). Subarktika mintakasida (Islandiya, Fennoskandiya, Şim. va Şarqiy Yevropa tekisligida) yoz uzoqroq va iliqroq, iyulda örtaça t-ra 10—12°. Qiş ğarbiy r-nlarda yumşoq, şarkda sovuq; yoğin 400—1000 mm, buğlaniş yoğinga nisbatan kam. Mö'tadil mintaqaning (Ye.ning Örta dengiz buyi va Qrimning jan. dan boşqa qismi) şim.da iqlim sovuq, jan.da iliq, ğar-bida dengiz iqlimi, şarqida esa mö'tadil kontinental, qiş sovuq, yoz şim.da salqin, markazida iliq, jan. da issiq. Subtropik mintakada iklim Urta dengiz tipli, qiş iliq, seryomğir (yanv.ning urtaça t-rasi 4— 12°), yoz issiq va quruq.
Qişda eng past oylik tralar Ye.ning şim.-şarqida Peçora daryosi xavzasida buladi (bu yerda eng past t-ra —52° qayd qilingan). Umuman qiş Şarqiy Ye.da sovuq. Şarqiy Ye.ning jan.da qor bir oy, şim.da 7—9 oy erimaydi. Iyulda urtaça t-ra Ye.da Urta dengiz atrofida (28—30°) va Kaspiy dengizi buyida (24—26°) eng yuqori, Arktika o.larida eng past (2— 4°) buladi. Eng yuqori t-ra (48°) Pirenei ya. o.ning jan.da kuzatilgan.
Ye.da yillik yoğin miqdori ğarbdan şarqqa tomon kamayib boradi. Atlantika okeaniga yaqin r-nlarda yiliga 1000— 2000 mm yoğin yoğadi. Şarqiy Ye.da yillik yoğin miqdori 300—500 mm, Kaspiy dengizi buyida 200 mm va undan kam, Arktika orollarida 300—400 mm. Ye.ning katta qismida yillik yoğin miqdori buğlanişga nisbatan köproq.
Içki suvlari. Oqib turadigan suvning hajmi (2850 km3) jihatidan Ye. Yer yuzida Jan. Amerikadan keyin 2-örinda. Ye.da suv oqimi ğarbdan şarqqa va şim. dan janubga tomon kamayib boradi. Ye.ning katta qismi Atlantika okeani va uning dengizlari havzasiga, oz qismi Şim. Muz okeani va içki qavza — Kaspiy dengiziga mansub.
Yirik daryolari. Şarqiy Ye. tekisliklarida joylaşgan. Volga daryosi uz. (3530 km), havzasining mayd. (1360 ming km2) va örtaça yillik suv sarfi (8000 m/ sek) böyiça 1-örinda. Boşqa daryolari: Ural, Dnepr, Don, Peçora, Dnestr, Şim. Dvina. Ğarbiy Ye.dagi eng katta daryolar: Dunay (uz. 2850 km, havzasining mayd. 817 ming km2), Reyn, Elba, Visla, Luara, Taxo, Odra. Daryolar Şarqiy Ye. tekisliklarida qordan, qisman yomğirdan, Örta Ye. tekisliklarida, asosan, yomğirdan, Alp toğlarida qor, yomğir, qisman muzliklarning erişidan, Örta dengiz böyidagi karst relyefli r-nlarda grunt suvlaridan töyinadi. Ye. daryolariga oqimni tartibga solib turuvçi köplab suv omborlari va b. suv inşootlari qurilgan, ularning köpçiligi özaro va köllar b-n kanallar orqali boğlangan, natijada ularning transport ahamiyati ortgan.
Köllar. Ye.da notekis taqsimlangan. Ular asosan, törtlamçi davrda muzlik bosgan yerlarda joylaşgan. Tekisliklardagi köllar: Ladoga, Onega, Venern, Balaton, Vettern, Melaren, Imandra; toğ etagida joylaşgan köllar: Jeneva, Lago-Majore, Komo, Garda va b. Baland toğ tepalarida «alp» köllari, Apennin ya. o. va Islandiyada vulkan köllari bor. Köllarning suvi çuçuk. Jan.-şarqdagi arid r-nlarda köl suvi şör va juda minerallaşgan (Elton, Bosqunçoq). Ye.ning Osiyo b-n çegarasida dunyodagi eng katta köl — Kaspiy dengizi joylaşgan. Ye.ning şim. va şim.-şarqida botqoqlik köp.
Muzliklari. Ye.dagi muzliklarning umumiy mayd. 118 ming km2 dan ziyod. Eng yirik muzliklari Şpitsbergen (58 ming km2), Novaya Zemlya, Frans-Iosif Yeri, Islandiyada va Skandinaviya toğlarida.
Muzliklarning qalinligi 400 — 600 m, ayrim joylarda 1000 m gaça. Alp toğlari, Uralning şim., Pirenei, Syerra-Nevada toğlarida ham muzliklar bor.
Tuproqlari öz xususiyatiga köra 4 mintaqa (arktika, boreal, subboreal va subtropik) zonalariga bölingan. Boreal va subboreal mintaqa tuproqlari katta maydonni egallagan. Tuproqlarining zonallik strukturasi va tiplariga köra Ğarbiy Ye.ning okean iklimli r-nlari Şarqiy Ye.ning kontinental iklimli r-nlaridan farq qiladi. Arktika mintaqasida arktika va tundra tuproqlari şakllangan. Boreal mintaqada podzollaşgan, sur tusli örmon, çimli torfsimon tuproqlar tarqalgan. Bu zonada introzonal tuproqlardan allyuvial, çimli-karbonatli, torfli botqoq tuproqlari va b. bor. Toğli r-nlarda toğtundra, çimli-podzollaşgan, sur tusli örmon tuproqlari uçraydi. Subboreal mintaqaning mö'tadil kon-tinental r-nlarida qora va kaştan, qönğir çala çul tuproqlari, okean iklimli r-nlarda qönğir örmon, çimli-karbonatli, toğlarda podzollaşgan, toğ-ötloq tuproqlari tarqalgan. Subtropik mintaqada qönğir, qizil, sariq, böz-qönğir, Örta dengiz atrofidagi toğlarda toğ qönğir va jigarrang tuproqlar bor. Qora, qönğir va sur tusli örmon hamda jigarrang tuproqli yerlardan dehqonçilikda köproq foydalaniladi.
Ösimliklari. Floristik tarkibiga köra Ye. ösimliklari Golarktika oblastita kiradi. Ye. florasida Osiyo, Afrika va Şim. Amerika ösimliklariga xos oila, turkum va turlar köp, endemiklar esa kam. Ye.da quyidagi ösimlik tiplari mavjud: tundra, boreal yoki tayga, daşt, çöl, subtropik ösimliklari. Örmon ösimliklari eng katta maydonni egallagan, tundra va çöl ösimliklari u qadar köp emas. Ye. xududida tabiiy landşaftlar deyarli qolmagan, ular örnini özgartirilgan madaniy landşaftlar egallagan. Tundra va toğlarning landşafti va faunasi kam özgargan. Örta va Janubiy Ye.da keng bargli örmonlar köplab qirqib yuborilgan. Tundrada yösin va lişaynik, öt, butalar, jan.da daraxtlar ösadi. Tayga ösimliklari keng maydonda tarqalgan, jan. çegarasi 57— 58° ş. k.dan ötadi. Tayga zonasida igna bargli örmonlar, ötloqlar, botqoqliklar bor. Keng bargli va igna bargli aralaş örmonlar taygadan jan.da joylaşgan va Skandinaviya jan.dan Uralgaça çuzilgan. Keng bargli urmonlarning jan. çegarasi Ğarbiy Ye.da 40° ş. k.dan, Şarqiy Ye.da 53—54° ş. k.dan ötgan. Toğ oraliğidagi tekisliklar (Çexiya tekisligi, Örta Dunay tekisligi)da utlokli daştlar bor. Toğ yon bağrilari (pastdan yuqoriga) keng bargli, igna bargli, subalp butazorlari, alp ötloqlari b-n qoplangan. Ötloqlardan yaylov sifatida foydalaniladi. Keng bargli örmonlardan jan. da örmonli daşt va daşt zonasi bölib, bu yerlar asosiy dehqonçilik r-ni. Tabiiy ösimliklar faqat qöriqxonalardagina yaxşi saqlanib qolgan. Çala çöl va çöl zonalaridan köy boqiladigan yaylov sifatida foydalaniladi. Ye.ning subtropik r-nlaridagi tekislik va toğ etaklarida doim yaşil kserofil örmon va butazorlar bor. Örta dengiz atrofidagi örmonlar kesilib, örni ekinzor, tokzor va sitrus ösimliklar plantatsiyalariga aylantirilgan.
Hayvonot dunyosi Golarktika zoogeografik oblastiga mansub. Hayvon turlari geografik zonalar böyiça, asosan ösimlik tiplarining joylaşişiga muvofiq tarqalgan. Tundrada iqlim sovuqligidan hayvon turi kam. Mayda kemiruvçilar, şimol buğusi, qutb tulkisi, böri, tyulen, har xil quşlar yaşaydi. Şpitsbergenda muşkli qöçqorbuqa iklimlaştirilgan. Tayga hayvon turiga boy. Sut emizuvçilardan qönğir ayiq, böri, tulki, sobol, tiyin va b., turli quş, haşarot köp. Aralaş va keng bargli urmonlarda yovvoyi muşuk, asl buğu, tönğiz, los va b.; qöriqxonalarda zubr yaşaydi. Kuşlardan kakku, bulbul, boyöğli va b. bor. Örmon hayvonlari, ayniqsa yirik sut emizuvçilar juda kamayib ketgan.
Şarqiy Ye.ning daşt va çala çöl r-nlari uçun kemiruvçilardan yumronqoziq, quyon, köşoyoq, suv kalamuşi va b. xos. Kaspiy dengizi böyida sayğoq, qarsoq tulki, qumsiçqon; quşlardan burgut, bedana va b. köproq uçraydi. Örta dengiz atrofida toğ hayvonlari yaşaydi. U yerda sudraluvçilar, suvda va kuruklikda yaşovçilar köp. Sut emizuvçilardan bezoar va alp eçkilari, yovvoyi qöy, jayra, Gibraltarda magot maymuni; quşlardan çumçuq, zağizğon, qaldirğoç; sudraluvçilardan kaltakesak, gekkon, ilonlar, toşbaqa; suvda yaşovçilardan — baqa, qurbaqa, salamandra, triton bor.
Geografik tadqiqotlar tarixi. Ye. qit'asining ayrim qismlarini kaşf etişni kritliklar boşlab berişgan. Ular mil. av. 16-a.dan oldinroq Kiklada arxipelagini egalladilar. Peloponnes ya. o.da yaşovçi axeylar mil. av. 15—13- a.larda Pind va Olimp toğlarini, Xalqidiya ya. o., Şim. Sporada, Lemnos va Ioni o.larini kaşf qildilar. Mil. av. 9-a.da finikiyalik dengizçilar Apennin ya. o., Malta, Sitsiliya, Sardiniya, Balear o.lari, Pirenei ya. o. sohillariga suzib boradilar. Mil. av. 1-ming yillik örtalariga kelganda yunonlar Janubiy Ye. sohillarini kaşf etib böldilar. Mil. av. 320 y.gaça yunonistonlik Pifey Ye.ning ğarbiy sohillarini — Biskay qöltiğidan Şim. dengizgaça örgandi. Mil. av. 4-a.gaça yunonlar Bolqon va Apennin toğlari orqali ötib, Şarqiy Alp toğlarigaça borganlar. Mil. av. 58—51 y.larda Yuliy Sezar legionlari Fransiyaning köp daryolari va Buyuk Britaniyaning Temza daryosigaça bölgan joylarni örgandilar. Mil. av. 35 — mil. 9 y.da Oktavian Avgust sarkardalari Markaziy Ye.ga bostirib kirib, Reyn, Dunay vodiylari, Friz o.lari b-n tanişdilar. 43—84 y.larda rimliklar Uels ya. o., Men va Anglsi o.lari, Pennin toğlarigaça bordilar. 8-a.da irlandlar Farer o.lari va Islandiyaga birinçi bölib bordilar. 9-a.da bu orollarni normannlar egalladilar. Ular Skandinaviya va Kola ya. o.larini şim.dan aylanib, Ok, dengizgaça yetib bordilar. Boltiq dengizining Botnik, Riga, Fin qöltiklarida suzib, barça yirik orollarni, Neman va Ğarbiy Dvina daryolari etaklarini kaşf etdilar. 8—9-a.larda arablar butun Janubiy Ye., 711—718 y.larda özlari bosib olgan Pirenei ya. o. b-n jan.-şarq va şarkda Emba va Yoyiq (Ural) daryolari hamda Volga böyining unga Kama daryosi quyilişigaça bölgan joylarini örgandilar.
Şarqiy Ye.ning qolgan hamma r-nlari va butun Şimoliy Ye.ni Boltik, dengizi qöltiklari va Oq dengizdan Uralgaça ruslar tadqiq qildi. 15—16-a.larda rus dengizçi sayyohlari Şimoliy Ye.ning butun qirğoqlari böylab suzib, Kanin ya. o., Kolguyev, Vaygaç, Novaya Zemlya va Şpitsbergen o.larini örgandilar. 16-a. 2-yarmida rus yer ölçovçilari Şarqiy Ye.dagi dare, yirik köllar, orol hamda yarim orollarni tadqiqqilib, xaritaga tuşirdilar. 18-a.da rus sayyohlari Ural toğlari, Yalpi Sirt, Kaspiy böyi pasttekisligi, Kumamaniç botiği, Valday qirlari va b. joylarni örgandilar.
Janubiy Ye. dengizlari sohili va Atlantika okeani sohilini 13—15-a. larda, asosan Italiya dengizçilari batafsil tadqiq qilib xaritaga tuşirdilar. 18-a. oxirlarida fransuz, italyan, polyak va b. olimlar Apennin, Alp, Karpat, Pireney, Dinara toğlari, Markaziy Fransiya massivini örganişni davom ettirdilar. 19-a.da geolog va geograflar Alp va Fennoskandiya toglarining tuzilişini, Buyuk Britaniya o.ning relyef xususiyatlarini aniqladilar.
Aholisi 2000 y.ga kelib 725,5 mln. kişi ga yetdi.
Antropologik tarkibi. Ye.ning deyarli barça aholisi katta yevropoid irqiga mansub bölib, bir neça kiçik irqlarga bölinadi. Skandinaviya mamlakatlari, Buyuk Britaniya, Irlandiya, Islandiya, Niderlandiya, Estoniya va Latviya hududlarida atlantika-boltiq irqiga mansub aholi yaşaydi. Ye.ning markaziy viloyatlari va uning şarqiy qismida örta yevropa irqiga mansub turli xalqlar bor. Adriatika dengizi şarqidagi mamlakatlarda, Gretsiya şimoli, Bolgariya, Avstriya janubi va Italiya şimoli (Tirol), Kora dengizning şim., ğarbi va şarqida istiqomat qiluvçi aholi bolqon-kavkaz irqiga kiradi. Ispaniya, Italiyaning katta qismi, Fransiya, Gretsiya janubi, Örta dengiz orollarida hind-örta dengiz irqiga, Litva, qisman Latviya va Şimoliy Ye.ning Rossiya qismida oq dengiz-boltiq irqiga mansub xalqlar yaşaydi. Ye.ning Ural va Volga havzalari va b. hududlarda turli irqqa mansub xalqlar bor.
Etnik tarkibi. Ye. xalqlari tillarining köpçiligi hind-yevropa tillari oilasiga mansub. Şarqiy va Jan.-Şarqiy Ye.da slavyanlar guruhiga mansub xalqlar joylaşgan. Ruslar, ukrainlar, beloruslar — şarqiy slavyanlar; polyaklar, çexlar, slovaklar — ğarbiy slavyanlar; bolgarlar, makedonlar, serblar va çernogorlar jan. slavyanlarni taşkil etadi. Şim. va Markaziy Ye.da german tillarida sözlaşuvçi xalqlar — nemislar, avstriyaliklar, şveysariyaliklar, lyuksemburglar, gollandlar, flamandlar, inglizlar, şotlandlar, danlar, şvedlar, norveglar, islandlar va b. yaşaydi, Jan.-Ğarbiy Ye. aholisi roman tillarida sözlaşuvçi xalqlar — italyanlar, fransuzlar, ispanlar, portugallar, ruminlar, moldavanlar va b.dan iborat.
Jan.-Şarqiy Ye.dagi hind-oriylar guruhiga mansub lölilarning köpçiligi va barça mamlakatlarda istiqomat qiluvçi deyarli hamma yahudiylar (rasmiy tili — idiş, ivrit tili) mahalliy tilda sözlaşadi. Grek tili va albanlar tili hind-yevropa tillarining alohida guruhiga kiradi. Ye. aholisining salmoqli qismini ural-oltoy xalqlari tillarida sözlaşuvçilar taşkil etadi. Finlar, estonlar, karellar, mordvalar, marilar, udmurtlar, vengerlar va b. ugor-fin tillarida, çuvaşlar, tatarlar, boşqirdlar, gagauzlar va b. turkiy tillarda gaplaşadi.
Ye.da xristian dini, asosan ikki oqim (pravoslaviye va katolitsizm)ga bölinadi; şuningdek, 16—17-a.lardagi reformatsiya davrida katolik çerkovidan ajralib çiqqan protestantizm va b. diniy oqimlar bor. Şarqiy va Jan.-Şarqiy Ye. xalqlarida pravoslaviye, Jan.-Ğarbiy Ye. aholisi örtasida katolitsizm keng yoyilgan. Ye.dagi turkiy xalqlar, albanlar, lölilarning köpçiligi, şuningdek, bosniylar va bolgarlarning bir qismi islom diniga, yahudiylar iudaizmga e'tiqod qiladi.
Siyosiy bölinişi. Ye.ning hoz. siyosiy xaritasi 1990-y.lardagi siyosiy özgarişlardan söng yangilandi. Bir qança davlatlar, jumladan şörolar ittifoqining barham topişi, Yugoslaviyaning parçalanişi, Çexoslovakiyaning Çexiya va Slovakiyaga bölinişi natijasida bir kança yangi davlatlar vujudga keldi, GDR va GFR birlaşdi.