Bolgariya

Bolgariya, rasman Bolgariya Respublikasi, — Yevropaning janubi-şarqida, Bolqon yarim orolining şarqiy qismidagi davlat. Şarqda Qora dengiz bilan öralgan, poytaxti va eng yirik şahri — Sofiya.

Bolgariya hududining eng qadimgi aholisi frakiyaliklar bölgan. Milodiy 1-asrda bu yerlarni Rim imperiyasi egalladi, keyin hudud Vizantiya tarkibiga kirdi. 7-asr boşlarida Bolqonga slavyanlar kelib joylaşdi. 7-asrning ikkinçi yarmida xon Asparux (Isperix) boşçiligidagi protobolgarlar — köçmançi turkiy elat — bu hududga kirib keldi. Ular slavyanlar bilan birga Birinçi bulğor podşoligini (681—1018) tuzdi. Vaqt ötib protobolgarlar slavyanlar bilan qöşilib ketdi va slavyan tili davlat tiliga aylandi.

1185—87 yillardagi qözğolonlar natijasida poytaxti Tirnovo bölgan Ikkinçi bulğor podşoligi (1187—1396) tuzildi. 1396-yilda Bolgariyani turklar bosib oldi. 1876-yilgi aprel qözğoloni bostirildi. 1877—78 yillardagi Rossiya—Turkiya uruşi natijasida mamlakat ozod qilindi; 1908-yildan mustaqil podşolik taşkil topdi. Bolgariya 1912—13 yillardagi Bolqon uruşlarida qatnaşdi, Birinçi jahon uruşida Olmoniya tomonida böldi, 1941-yilda Berlin paktiga qöşildi. 1944-yil 9-sentabrda Sofiyada qurolli qözğolon bölib, hukumat ağdarildi. 1946-yilda Bolgariya Xalq Respublikasi e'lon qilindi, 1990-yil 15-noyabrgaça şu nom bilan atalgan. Bolgariya 1955-yildan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 3-mart (1878-yilda turk hukmronligidan ozod bölgan kun).

Maydoni manbalarda 111 ming km² (1-material) va 110 994 km² (2- va 3-manbalar) deb berilgan. Aholisi — 6,4 million kişi (2022). Relyefda toğ va qirlar ustun. Mamlakat örtasidan ğarbdan şarqqa Bolqon toğlari (Stara-Planina) ötgan; şimolda Dunay tekisligi, Maritsa daryosi böylab Yuqori Frakiya pasttekisligi joylaşgan. Rila toğlaridagi Musala çöqqisi (2925 m) Bolqon yarim orolidagi eng baland nuqta. Eng katta daryolari: Dunay (kema qatnaydi), Iskir, Maritsa, Mesta va Struma. Iqlimi asosan mö'tadil kontinental, janubda Örta dengiz iqlimining ta'siri bor. Hududning taxminan uçdan bir qismi örmon. Kömir, temir, qörğoşin-rux, mis, toş tuz kabi qazilma boyliklar bor.

Bolgariya — parlamentli respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1991-yil 12-iyulda kuçga kirgan. Davlat boşligi — prezident, uni aholi 5 yilga saylaydi. 1-materialga köra 2017-yildan Rumen Radev prezident; 2-materialda u 2016-yilda saylangani va 2021-yilda qayta saylangani aytilgan. Qonun çiqaruvçi organ — 240 deputatli Xalq majlisi. Konstitutsiya va davlat tuzilişi masalalarini hal etiş uçun 400 vakilli Buyuk xalq majlisi saylanadi. Ijroiya hokimiyatni Vazirlar Kengaşi amalga oşiradi. Ma'muriy bölinişi haqida manbalar farq qiladi: 1-materialda 9 viloyat, 2- va 3-manbalarda 28 viloyat körsatilgan.

Bolgariya 1-materialda industrial-agrar mamlakat deb ta'riflangan: yalpi mahsulotda sanoat uluşi 36%, qişloq xöjaligi 12%, xizmat sohasi 52%. Maşinasozlik, elektron va elektr texnika, metallurgiya, kimyo, yoğoçsozlik va oziq-ovqat tarmoqlari rivojlangan. Kozloduy yaqinida atom elektr stansiyasi qurilgan. Qişloq xöjaligida ğalla, sabzavot, tamaki, kungaboqar, qand lavlagi yetiştiriladi; atirgul, yalpiz, lavanda kabi efir moyli ekinlar ekiladi. Çetga maşina-uskunalar, oziq-ovqat mahsulotlari (konserva, tamaki, vino, efir moyi) çiqariladi. Pul birligi 1-materialda lev, 2-materialda esa evro deb körsatilgan. Mamlakat Yevropa Ittifoqi a'zosi.

Davlat tili — bolgar tili. Aholining aksariyati pravoslavlar, musulmon sunniylar ham bor. Asosiy aholi bolgarlar; turklar, lölilar, armanlar, ruslar, makedonlar ham yaşaydi. 7 yoşdan 18 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy bepul ta'lim joriy etilgan. Yirik oliy öquv yurtlari Sofiya, Plovdiv va Veliko-Tirnovo universitetlaridir. Sofiyada Xalq kutubxonasi, Milliy badiiy galereya va boşqa muzeylar bor. Boroves, Varna, Zlatni Pyasitsi, Nesebir kabi kurortlar maşhur.