Ruminiya

Ruminiya (ruminça: Romania) — Yevropaning janubi-şarqida joylaşgan davlat. Poytaxti — Buxarest. Maydoni 238 391 km² (ingliz tilidagi Vikipediyada 238 397 km²).

Ruminiya hududida ilk paleolit davridan buyon odam yaşaydi. Transilvaniya, Moldova va Valaxiyada dak qabilalari yaşagan. Rim daklar yerini bosib olib, Dakiya viloyatiga aylantirdi. 271-yilda (rusça Vikipediyada — 270-yillarda) rimliklar Dakiyadan çiqib ketişga majbur böldi. Keyinroq bu yerlarga xunnlar, gepidlar, avarlar kirdi, 6–7-asrlarda slavyanlar joylaşa boşladi. 8–10-asrlarda hududning katta qismi Birinçi Bulğor podşoligi tarkibida böldi.

14-asrda Valaxiya va Moldova knyazliklari taşkil topdi; keyinçalik ular Usmonlilar hukmronligi ostiga ötdi. Transilvaniya 1688-yilda Gabsburglar davlatiga qöşib olingan (uz.wikipedia); rusça Vikipediyada Transilvaniya 1711-yilda Avstriya monarxiyasiga kiritilgani aytiladi.

Valaxiya va Moldova birlaşuvi sanasi manbalarda har xil körsatilgan: özbekça Vikipediyada 1861-yildan Ruminiya, 1862-yilda Buxarestda yagona hukumat tuzilgani; rusça va inglizça manbalarda esa 1859-yilda Aleksandru Ioan Kuza saylanişi bilan birlaşuv boşlangani, 1861-yil 11-dekabrda (23-dekabr) birlaşuv rasman mustahkamlangani yoziladi. 1877-yilda mustaqillik e'lon qilindi, 1881-yilda qirollik taşkil etildi.

Birinçi jahon uruşidan söng Transilvaniya, Bukovina va Bessarabiya Ruminiyaga qöşildi. Ikkinçi jahon uruşida Ruminiya dastlab Germaniya tomonida qatnaşdi, 1944-yil 23-avgustda hukumat ağdarilib, Germaniyaga uruş e'lon qilindi. 1947-yilda monarxiya tugatildi. Nikolae Çauşesku rejimi (1965–1989) 1989-yilgi qözğolon natijasida ağdarildi, Çauşesku qatl etildi. Ruminiya 1955-yildan BMT a'zosi; NATOga 2004-yil 29-martda, Yevropa Ittifoqiga 2007-yil 1-yanvarda qöşilgan. Milliy bayrami — 1-dekabr.

Hududning aksari qismini toğlar va tepaliklar egallaydi. Karpat toğlari katta yoy hosil qiladi; eng baland nuqta — Moldovyanu toği (2 544 m). Janubda Quyi Dunay, ğarbda Örta Dunay pasttekisligi, Dunay bilan Qora dengiz oraliğida Dobruja platosi joylaşgan. Qora dengiz sohilining uzunligi 245 km. Eng katta daryo — Dunay; irmoqlari: Prut, Siret, Olt, Yalomitsa. Iqlimi mötadil kontinental. Neft, gaz, toşkömir, temir, mis, oltin, boksit, toştuz kabi foydali qazilmalar topilgan. Aholisining 90% ga yaqini ruminlar; rasmiy til — rumin tili.

Ruminiya — respublika. Amaldagi konstitutsiya 1991-yil 8-dekabrdagi referendumda ma'qullangan. Davlat boşliği — prezident, u 4 yilga saylanadi va 2 muddatdan ortiq bölolmaydi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni ikki palatali parlament, ijro hokimiyatini hukumat amalga oşiradi. Mamlakat 40 uyezd (iudet) va Buxarest munitsipiyasiga bölinadi (uz.wikipedia); rusça Vikipediyada 41 judets va Buxarest, jami 42 birlik deyiladi.

Ruminiya — industrial-agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 41%, qişloq va örmon xöjaligi 19%, xizmat körsatiş 40%. Yoqilği-energetika negizini gaz, kömir va neft taşkil etadi; neftni qayta işlaş markazlari — Ployeşti, Brazi, Piteşti, Dermeneşti. Metallurgiya, maşinasozlik, kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Asosiy ekinlar: makkajöxori, buğdoy, arpa, suli, qand lavlagi, kungaboqar. Taşqi savdoda Germaniya, Italiya, Rossiya, Fransiya bilan hamkorlik qilinadi. Pul birligi — ley.

Buxarest universiteti 1864-yilda taşkil etilgan; mamlakatda Fanlar akademiyasi, kutubxonalar va turli muzeylar bor. Rumin tilidagi dastlabki yozma yodgorlik — Boyar Nyakşuning xati (1521). Milliy adabiyot marosim, doyna va gayduk qöşiqlari asosida şakllangan. Maşhur naşrlar orasida „Adeverul“ gazetasi (1989-yildan) bor.