Mojariston

Mojariston, boşqa nomi bilan Vengriya, Markaziy Yevropada joylaşgan, dengizga çiqmaydigan davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Budapeşt, rasmiy tili — mojar (venger) tili. Mamlakat Ukraina, Ruminiya, Slovakiya, Serbiya, Xorvatiya, Sloveniya va Avstriya bilan çegaradoş.

Mojariston hududida dastlabki manzilgohlar paleolit davrida paydo bölgan. Keyinçalik bu yerda turli xalqlar yaşagan, Rim imperiyasi hududni zabt etgan. Mojar qabilalari 9-asr oxirlarida ğarbga siljib, hozirgi hududga joylaşgan. 1-material (uz.wikipedia) davlat şakllanişida 997-yilda xristianlikning qabul qilinişi va Iştvan I ning taxtga ötirişini muhim deb körsatadi; u 1000-yilda özini qirol, davlatni qirollik deb e'lon qilgan. 1001-yilda Iştvan qirol unvonini olgani haqida rus tilidagi maqolada yozilgan.

1240—41-yillardagi möğul hujumi mamlakatni vayron qilgan. 1526-yilda Moxaç yaqinida mojarlar sulton Sulaymon armiyasiga yengilgan; mamlakatning markaziy va janubiy qismi Turkiyaga qaram bölib, ğarbiy va şimoliy qismi Avstriyaga ötgan. 1848-yil 15-martda Avstriya zulmiga qarşi inqilob boşlangan, 1867-yilda Avstriya-Mojariston monarxiyasi tuzilgan. Birinçi jahon uruşidan keyin monarxiya parçalanib, 1918-yilda Mojariston mustaqil davlatga aylangan. Xorti diktaturasi (1920—1944) davrida mamlakat Ikkinçi jahon uruşida Olmoniya ittifoqçisi bölgan. 1949-yildan Xalq Respublikasi deb atalgan; 1956-yil oktabrdagi xalq isyoni bostirilgan. 1989-yil 18-oktabrda mamlakat Mojariston Respublikasi deb nomlangan. 1999-yildan NATO, 2004-yildan Yevropa Ittifoqi a'zosi.

Hudud asosan tekislikdan iborat. Eng baland nuqtasi — Matra massividagi Kekeş toği (1-materialda 1015 m, 2-materialda 1014 m). Dunay daryosi mamlakat va Budapeştni kesib ötadi; irmoqlari — Tisa, Raba. Eng katta köli — Balaton. Iqlimi mötadil kontinental, yillik yoğin 450 mm dan 900 mm gaça. Foydali qazilmalari: boksit, qönğir va toşkömir, neft, tabiiy gaz, marganes, temir rudalari. Örmonlar hududning 17,6 % ini (1-material), taxminan 20 % ini (2-material) egallaydi.

Maydoni — 93 036 km² (dunyoda 108-örin). Aholi soni manbalarda turliça: 9 689 010 kişi (2022, 1-material), 9 603 634 kişi (2024, 2-material). Yirik şaharlari: Budapeşt, Debresen, Mişkols, Seged, Peç.

Mojariston — unitar parlamentli respublika. Ma'muriy jihatdan 19 viloyat (medye) va alohida birlik sifatida Budapeştga bölinadi. Konstitutsiyasi 1949-yil 20-avgustda qabul qilingan, keyinçalik özgartirilgan. Davlat boşliği — prezident; qonun çiqaruvçi organ — Davlat majlisi; ijroiya hokimiyatga Vazirlar Kengaşi va boş vazir rahbarlik qiladi. Boş vazir lavozimini 1-materialda Viktor Orban (2010-yil 29-maydan), 2-materialda Peter Madyar egallagani yozilgan.

Mojariston — industrial-agrar mamlakat. Sanoatning yetakçi tarmoqlari: maşinasozlik, metallurgiya, elektronika, oziq-ovqat, mebel va yengil sanoat. Qişloq xöjaligida dehqonçilik asosiy örinda; haydaladigan yerning 2/3 qismiga ğalla ekiladi. Çorvaçilikda çöçqaçilik va parrandaçilik yetakçi. Pul birligi — forint. Nominal YaIM 2015-yilda 137 mlrd AQSh dollari (1-material), 2023-yilda 212 mlrd AQSh dollari (2-material) bölgan. Temir yöllar uzunligi — 7752 km.

Aholining 97 % ini mojarlar taşkil etadi; şuningdek olmonlar, slovaklar, xorvatlar, ruminlar, serblar va boşqalar yaşaydi. Dindorlarning köpçiligi katoliklar: 1-materialda 54,5 % va 64 %, 2-materialda 29,2 % deb berilgan. Milliy bayramlari: 15-mart, 20-avgust (Avliyo Iştvan kuni) va 23-oktabr.