Venger tili

Venger tili (magyar, magyar nyelv; eskirgan nomi — mador tili) — vengerlarning tili. U Ural tillar oilasining fin-ugor tarmoğiga kiradi va Mansi hamda Hanti tillari bilan birga ugor guruhini taşkil etadi. Ru va en Vikipediya materiallariga köra, u Ural oilasida eng köp tarqalgan tildir.

Venger tili Ural tillar oilasiga mansub. Uning boşqa Ural tillari bilan aloqasi 1670-yillarda payqalgan, oilaning mavjudligi esa 1717 yilda aniqlangan. Yevropada unga uzoq qarindoş tillar — fin va eston tillari. Biroq 19-asrning oxirigaça venger tilining fin-ugor tillariga mansubligi şubha ostiga olingan. Rossiya hududidagi fin-ugor xalqlari — komi, mari, mordva va udmurt tillarida esa fin va eston tillariga qaraganda köproq umumiy ildizlar uçraydi. Ingliz tilidagi Vikipediyada ugor guruhining haqiqiy guruh ekani haqida munozara borligi ham aytiladi. Rus tilidagi Vikipediyada esa hozirgi kunda venger tili bilan hanti va mansi tillari örtasida özaro tuşuniş umuman yöqligi qayd etilgan.

Venger tilida taxminan 14 mln kişi sözlaşadi (ingliz tilidagi Vikipediyada mahalliy sözlaşuvçilar soni — taxminan 13 mln). Ularning 9,8 mln dan ortiği Vengriyada yaşaydi. 2011 yilgi aholi röyxatiga köra, Vengriya aholisining 99,6 foizi (9 896 333 kişi) venger tilida gapirgan, ulardan 9 827 875 kişi uni birinçi til, 68 458 kişi ikkinçi til sifatida bilgan.

Vengriyadan taşqari til Ruminiya (Transilvaniya), Slovakiya, Serbiya (Voyvodina) va Ukraina (Zakarpate viloyati)da keng tarqalgan; kamroq darajada Xorvatiya, Sloveniya va Avstriya (Burgenland)da ham uçraydi. Transilvaniyada taxminan 1,25 mln venger yaşaydi. Dunyoning boşqa qismlarida taxminan yana bir million sözlaşuvçi bor; AQShda 100 mingdan ortiq kişi venger tilida gapiradi.

Venger tili Vengriyaning davlat tili va şu bois Yevropa Ittifoqining rasmiy tillaridan biri. U Voyvodinada va Sloveniyaning uç hamjamiyatida (Xodoş, Dobrovnik, Lendava) ham rasmiy til hisoblanadi.

Hozirgi venger tili lotin alifbosidan foydalanadi. Umumiy fikrga köra, lotin yozuviga ötiş vengerlarning nasroniylikni qabul qilişi bilan boğliq. Undan oldin venger runlari (rovás írás) işlatilgan; bu yozuv namunalari sekeylar yaşaydigan hududdan topilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada qadimgi venger yozuvi qadimgi turkiy yozuvdan kelib çiqqan deb taxmin qilinişi aytiladi.

Rus va ingliz Vikipediyasiga köra, Ural tillari Sibirning şarqiy yoki markaziy qismida paydo bölgan. Venger tili ugor tillaridan miloddan avvalgi 1-ming yillikning birinçi yarmida ajralgan deb hisoblanadi.

Milodiy 900–1000 yillar atrofida Sibir va Uraldan köçgan venger qabilalari Örta Dunay tekisligi va Karpat böyida joylaşdi. Slavyanlar, nemislar va valaxlar bilan aloqada vengerlar köplab slavyan sözlarini oldi; ular hozirgi leksikaning taxminan beşdan bir qismini taşkil etadi.

Venger tilida saqlangan birinçi yozma yodgorlik — «Dafn marosimi va ibodat» (Halotti beszéd és könyörgés) taxminan 1200 yilda yaratilgan (ingliz Vikipediyasida 1190-yillarga oid deyiladi). 16-asrning ikkinçi yarmigaça vengerlar asosan lotin va nemis tillaridan foydalangan. 1526 yilda Turkiya bilan uruşdagi mağlubiyat venger islohotiga olib keldi; bu venger tilida bosma adabiyot ösişiga sabab böldi. Matiyaş Devai venger tilidagi birinçi bosma asar — «Venger tili imlosi»ni naşr etgan. 1541–1699 yillarda vengerlarning bir qismi turk hukmronligi ostida yaşadi.

Avstriya imperiyasi tarkibiga kirgaç, venger tili kuçli nemis ta'sirini boşdan keçirdi, ammo keyinçalik Transleytaniyaning yagona rasmiy tili sifatida mavqeini tikladi. 1867–1918 yillar tilning «oltin davri» deb hisoblanadi: u Karpatdan Adriatika dengizigaça lingva franka vazifasini bajargan. 1918 yildan keyin, Trianon şartnomasi natijasida Vengriya hududi qisqargaç, tilning çegaradan taşqarida qöllanişi sezilarli kamaydi.

Venger tili morfologik jihatdan agglyutinativ. Otlar son va taxminan 20 kelişik bilan turlanadi, grammatik jins yöq. Fe'llar son, uç şaxs, uç zamon va uç mayl böyiça tuslanadi. Fonetikada unlilarning uyğunlaşuvi xos, urğu asosan birinçi böğinga tuşadi. Rus tilidagi Vikipediyada 14 unli tovuş qayd etilgan, qisqa va uzun unlilar farqlanadi, diftonglar yöq.

Neytral gaplarda söz tartibi ega–kesim–töldiruvçi; boşqa hollarda gapning diqqat markazidagi bölagiga boğliq. Gapda bitta ot kesim vazifasini bajarişi mumkin: Apám tanító («Otam öqituvçi»).

Leksikada 5–9-asrlarda turkiy ta'sir sezilarli bölgan, 9-asrdan slavyan, keyinroq lotin va yunon, nemis, italyan, 20-asrda rus va ingliz sözlari kirgan. Eroniy özlaşmalar ham bor. Turkiy özlaşmalarga gyümölcs («meva») misol böladi. Leksik qatlamning taxminan 30 foizi kelib çiqişi noma'lum sözlardir.