Sloveniya

Sloveniya (slovença: Slovenija), rasmiy nomi Sloveniya Respublikasi — Yevropadagi davlat. Özbekça Vikipediyada u Bolqon yarim orolining şimoli-ğarbida, ingliz va rus manbalarida Markaziy Yevropada joylaşgan deb körsatilgan. Poytaxti va eng yirik şahri — Lyublyana.

Sloveniya hududida qadimdan keltlar va illiriy qabilalari yaşagan. Rim davrida bu yerda Emona (Lyublyana), Poetovio (Ptuy) va Celeia (Celje) şaharlari bölgan. Slavyanlar (sloveniyaliklarning ajdodlari) keyinroq kelib joylaşgan; ularning keliş vaqti manbalarda turliça körsatilgan. 7-asrda Karantaniya knyazligi paydo bölgan. Keyinçalik hududda Karintiya, Ştiriya, Krayna kabi yerlar şakllanib, Gabsburglar hukmronligi ostiga kirgan. Dehqonlarning qözğolonlari 1515-yilda va 1572—1573-yillarda bölgan.

1918-yilda Sloveniya yerlari Serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligiga (1929-yildan Yugoslaviya) qöşildi. Ikkinçi jahon uruşida hudud bosib olinib, bölib olindi. 1945-yildan Sloveniya sotsialistik Yugoslaviyaning respublikalaridan biri böldi. Mustaqillik 1991-yil 25-iyunda e'lon qilindi va qisqa Ön kunlik uruşdan söng mustahkamlandi. Sloveniya 1992-yildan BMT a'zosi; 2004-yil 29-martda NATOga, 1-mayda Yevropa Ittifoqiga kirdi, 2007-yil 21-dekabrdan Şengen hududi a'zosi. Özbekiston Sloveniya mustaqilligini 1991-yil 27-dekabrda tan olgan, diplomatik munosabatlar 1995-yil 16-yanvarda örnatilgan.

Maydoni — 20 271 km². Ğarbda Italiya, şimolda Avstriya, şimoli-şarqda Vengriya, janub va şarqda Xorvatiya bilan çegaradoş; Adriatika dengizi böyidagi qirğoq uzunligi taxminan 46,6 km. Mamlakat asosan toğli va örmonli. Eng baland nuqtasi — Triglav toği (2864 m). Asosiy daryosi — Sava (Sloveniya hududida 221 km), yirik daryolar qatoriga Drava, Mura ham kiradi. Muzlik va karst köllari bor, jumladan Bohin köli va davriy qurib qoladigan Tserknitsa köli. Karst platosi «karst» atamasiga nom bergan; mamlakatda 16 mingdan ortiq ğor röyxatga olingan, jumladan YuNESKO röyxatidagi Şkotsyan ğorlari. Iqlimi asosan mö'tadil kontinental, sohilda örta dengizga, toğlarda alp iqlimiga yaqin. Örmonlar hududning 46% ga yaqini (özbekça Vikipediya) yoki taxminan 60% ini (rus Vikipediya) egallaydi.

Sloveniya — parlament respublikasi. Amaldagi konstitutsiyasi 1991-yil 23-dekabrda qabul qilingan. Qonun çiqaruvçi hokimiyat ikki palatali parlament — Davlat majlisi va Davlat Kengaşi qölida. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2022-yil 23-dekabrdan prezident — Nataša Pirts-Musar, 2026-yil holatiga Boş vazir — Yanez Yanşa. Ma'muriy böliniş haqida ma'lumotlar turliça: 62 tuman yoki 212 jamoa (obçina).

Sloveniya — yuqori daromadli rivojlangan davlat. Iqtisodiyot maşinasozlik, kimyo, metallurgiya, qişloq xöjaligi kabi an'anaviy hamda axborot texnologiyalari, moliya xizmatlari, logistika, turizm tarmoqlariga asoslanadi va taşqi savdoga kuçli boğliq. Jahon banki bahosiga köra, 2025-yilda nominal YaIM taxminan 79 mlrd AQSh dollari bölgan. 2023-yilda inson taraqqiyoti indeksi böyiça 21-örinda turgan. Özbekça Vikipediyada YaIMda sanoat uluşi 35%, qişloq xöjaligi 5%, xizmatlar 60% deb berilgan. Maribor, Lyublyana, Sele, Kranda yuk avtomobillari, avtobus, elektrotexnika buyumlari işlab çiqariladi; GESlar elektr energiyasi beradi. Dengiz porti — Koper. Pul birligi: özbekça Vikipediyada tolar, rus Vikipediyada — 2007-yil 1-yanvardan yevro.

Rasmiy til — sloven tili; sohil va çegara hududlarida italyan va venger tillari ham rasmiy maqomga ega. Yozma adabiyot 10-asrdan boşlangan. P. Trubar sloven alifbosini işlab çiqib, sloven tilida kitoblar naşr ettirgan. F. Preşern (1800—49) ijodi sloven romantizmining qaror topişida muhim örin tutgan. Lyublyana universiteti 1595—96-yillarga borib taqaladi; Sloveniya Fan va san'at akademiyasi 1921-yilda taşkil etilgan. Birinçi sloven pyesasi — A. Linhartning «Mitska — jupan qizi» 1789-yilda sahnalaştirilgan. Xalq musiqasida köp ovozli kuylaş keng tarqalgan. Divje Babe ğoridan topilgan ayiq suyagidan yasalgan buyum (taxminan 43 100 yil avval) ingliz Vikipediyasida dunyodagi eng qadimgi musiqa asbobi bölişi mumkin deb ta'riflangan.