Serbiya

Serbiya, rasman Serbiya Respublikasi, Markaziy va Janubi-şarqiy Yevropada, Bolqon yarimorolining markaziy qismida va Pannon pasttekisligida joylaşgan, dengizga çiqiş yöli yöq davlat. Poytaxti — Belgrad, davlat tili — serb tili.

Hozirgi Serbiya hududida odamlar paleolit davridan beri yaşab kelgan. Miloddan avvalgi 6500-yil atrofida, neolit davrida, Belgrad hududida Starçevo va Vinça madaniyatlari mavjud bölgan. Rimliklar hududning katta qismini miloddan avvalgi 2-asrda bosib olgan. 395-yilda Rim imperiyasi bölinganda hozirgi Serbiyaning aksar qismi Vizantiya tarkibiga ötgan.

6-asrda slavyanlar bu yerlarga köplab köçib kelgan. Birinçi serb davlati 7-asrda taşkil topgan, 9-asr boşiga kelib barqarorroq knyazlikka aylangan va Vizantiyaga qaram bölgan. 11-asr oxirida Stefan Nemanya boşçiligida Serbiya qayta tiklangan. Nemaniçlar sulolasi davrida Serbiya 1217-yilda qirollik, 1346-yilda imperiya böldi. 1371-yilda imperiya parçalanib, 1389-yilgi Kosovo jangidan keyin serb yerlari Usmonlilarga qaram böldi; mustaqil serb davlati 1459-yilda Smederevo Usmonlilar qöliga ötişi bilan tugagan.

Keyingi asrlarda Serbiya Usmonlilar va Gabsburglar örtasida talaşildi. 1804–1835-yillardagi Serb inqilobi natijasida serb davlati qayta paydo böldi: 1804-yilda Karageorge Petroviç boşçiligidagi birinçi, 1815-yilda Miloş Obrenoviç boşçiligidagi ikkinçi qözğolon bölib ötdi. 1835-yilgi birinçi konstitutsiya krepostnoylikni taqiqladi. Serbiya mustaqilligi 1878-yilda xalqaro miqyosda tan olindi, 1882-yilda qirollik deb e'lon qilindi.

Birinçi jahon uruşidan söng Serbiya sloven va xorvatlar bilan birlaşib, Serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligini, keyinroq Yugoslaviya Qirolligini tuzdi. Ikkinçi jahon uruşidan keyin Serbiya Sotsialistik Federativ Yugoslaviya tarkibida böldi. 1992-yilda Serbiya va Çernogoriya Yugoslaviya Federativ Respublikasini tuzdi, keyinçalik u Serbiya va Çernogoriya Davlat ittifoqiga aylantirildi. 2006-yilda Çernogoriya referendum orqali ajralib çiqdi va Serbiya alohida davlat böldi. Kosovo 2008-yil 17-fevralda bir tomonlama mustaqillik e'lon qildi; Serbiya uni öz hududi deb hisoblaydi.

Maydoni — 88,4 ming km². Serbiya şimolda Vengriya, şimoli-şarqda Ruminiya, şarqda Bolgariya, janubda Şimoliy Makedoniya, janubi-ğarbda Çernogoriya, ğarbda Bosniya va Gersegovina hamda Xorvatiya bilan çegaradoş. Albaniya bilan çegara faqat de-yure mavjud, de-fakto Kosovo bilan çegaradoş. Umumiy çegara uzunligi 2361,7 km.

Hududning uçdan ikki qismini toğlar egallaydi. Eng baland nuqtasi — Proklete massividagi Djeravitsa çöqqisi (2656 m). Şimoli Örta Dunay tekisligining janubiy çetida joylaşgan. Serbiya daryolari Qora, Adriatika va Egey dengizi havzalariga mansub. Dunayning Serbiyadagi uzunligi 588 km. Eng yirik tabiiy köl — Paliç köli (5,6 km²), eng yirik suv ombori — Djerdap. Mamlakatda mis, qörğoşin, rux, oltin, kumuş va boşqa foydali qazilmalar bor; şimolida neft va gaz konlari mavjud. 2009-yilgi ma'lumotga köra, hududning 29,1 foizi örmon. Beşta milliy boğ bor: Djerdap, Kopaonik, Tara, Fruşka-Gora va Şar-Planina. Iqlimi mörtaça kontinental.

Serbiya — unitar parlament respublikasi. Konstitutsiya ijro etuvçi (prezident va boş vazir boşçiligidagi hukumat), qonun çiqaruvçi (bir palatali parlament) va sud hokimiyati bölinişini nazarda tutadi. Konstitutsiyaga köra, tarkibida Voyvodina va Kosovo hamda Metoxiya avtonom ölkalari bor. Serbiya BMT, Yevropa Kengaşi va YXHTning a'zosi, harbiy betaraflik siyosatiga rasman amal qiladi. 2012-yilda Yevropa Ittifoqiga a'zolikka nomzod bölgan.

Aholisi 2012-yilda 7,224 mln edi; inglizça Vikipediyada taxminan 6,5 mln körsatilgan.

2025-yil 28-oktabrda Prezident Aleksandr Vuçiç Özbekistonga rasmiy taşrif bilan kelib, Şavkat Mirziyoyev bilan Qöşma deklaratsiyani imzoladi.

Serbiya iqtisodiyoti örtaçadan yuqori daromad darajasi bilan tavsiflanadi. Davlat fuqarolarga umumiy tibbiy xizmat, bepul boşlanğiç va örta ta'lim, imtiyozli oliy ta'lim taqdim etadi. Insonning rivojlaniş indeksi böyiça juda yuqori darajali davlatlar qatoriga kiradi.