Çernogoriya

Çernogoriya (qoratoğça: Crna Gora) — Janubi-Şarqiy Yevropada, Bolqon yarimorolida joylaşgan davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Podgoritsa. Setine konstitutsiyaga köra eski qirollik poytaxti maqomiga ega.

Qadimda hudud illiriylar yaşagan joy bölgan, keyinçalik Rim tarkibiga kirgan: dastlab Illirikaga, söng Dalmatsiya va Prevalitana provinsiyalariga. Slavyanlar 6–7-asrlarda kelgan. Örta asrlarda hududda Duklya va Zeta davlatlari bölgan; 13-asrga kelib Zeta nomi Duklya nomini siqib çiqargan. 1180-yillarda yerlar Stefan Nemanya davlatiga qöşilgan, keyinroq Balşiçlar, söng Çernoyeviçlar hukmronlik qilgan. Mamlakatning Usmonlilar hukmronligi davri sanasi manbalarda turliça körsatilgan: özbekça Vikipediyada 1499-yil, inglizça Vikipediyada 1496-yil deb berilgan.

Ingliz tilidagi manbaga köra, 1696-yilda Negoş-Petroviçlar sulolasi davrida yarim avtonomiyaga erişilgan; özbekça manbada Danilo Petroviç Negoş hukmronligi 1697–1735-yillar deb körsatilgan. 1852-yilda knyazlik e'lon qilindi, 1878-yilgi Berlin kongressida mustaqilligi tan olindi. 1910-yilda qirollik böldi. 1918-yildan Yugoslaviya davlatlari tarkibida böldi, Ikkinçi jahon uruşidan keyin Yugoslaviya respublikalaridan biriga aylandi. 2006-yil 21-mayda referendumda ovoz bergan fuqarolarning 55,5 foizi mustaqillikni yoqladi; 3-iyunda skupşçina mustaqillikni e'lon qildi, 28-iyunda mamlakat BMTga qabul qilindi. 2017-yil 5-iyundan NATO a'zosi; 2010-yilda Yevropa Ittifoqiga nomzod maqomini olgan, 2012-yildan muzokaralar olib boradi.

Mamlakat Dinara toğligining janubiy qismida joylaşgan, janubi-ğarbda Adriatika dengizi bilan yuviladi. Xorvatiya, Bosniya va Gersegovina, Serbiya, Kosovo va Albaniya bilan çegaradoş. Maydoni manbalarda 13 812 km² (rus tilidagi manba) va 13 883 km² (inglizça manba) deb berilgan. Aholisi 2023-yilgi röyxatga köra 623 633 kişi.

Eng baland nuqtasi — Prokletiyedagi Zla-Kolata çöqqisi (2534 m). Taraning kanyoni YUNESKO ma'lumotiga köra taxminan 80 km uzunlikda va 1300 m çuqurlikda. Skadar köli Bolqon yarimorolidagi eng katta köl. Sohilda örta dengiz iqlimi, içki hududlarda mo'tadil kontinental va toğ iqlimi hukm suradi. Foydali qazilmalardan boksit, polimetall rudalar va qönğir kömir bor. Mamlakatda beşta milliy boğ mavjud; Durmitor 1980-yildan YUNESKO Butunjahon merosi röyxatida.

Çernogoriya — parlamentli respublika. Davlat tili — qoratoğ tili; serb, bosniy, alban va xorvat tillari ham rasmiy qöllanadi. Kirill va lotin yozuvi teng maqomga ega.

Ingliz tilidagi manbaga köra, iqtisodiyoti örta-yuqori daromadli, asosan xizmat körsatişga asoslangan va bozor iqtisodiyotiga ötişning yakuniy bosqiçida. Mamlakat euroni de-fakto içki valyuta sifatida işlatadi. Özbekça manbada sayyohlik, boksit va qörğoşinrux qazib oliş, metallsozlik, toğyaylov çorvaçiligi, Bar va Kotor dengiz portlari tilga olingan (ma'lumot 1990-yillarga oid).

Adabiyot qöşni xalqlar, ayniqsa serb adabiyoti bilan uzviy rivojlangan. Pyotr II Petroviç Negoş yangi qoratoğ adabiyotining asosçisi sanaladi; uning „Toğ toji“ (1847) dramatik asari bor. Xalq musiqasining asosiy çolğusi — qöbizsimon gusle, keng tarqalgan raqs — oro. Me'morlikda Kotordagi Avliyo Tripun sobori (1166) kabi inşootlar saqlangan. Podgoritsada Qoratoğ milliy teatri 1953-yilda taşkil etilgan.