Montenegrin

Montenegrin (crnogorski) — Çernogoriyada rasmiy til maqomiga ega bölgan, serb-xorvat tilining standart variantlaridan biri. U 2007-yildan Çernogoriyaning rasmiy tili hisoblanadi.

Montenegrin janubiy slavyan tillarining ğarbiy kiçik guruhiga kiradi. U serb-xorvat tilining ştokav lahjasiga, xususan şarqiy gersegovina (ijekav) lahjasiga asoslangan. Serb, xorvat va bosniya standart tillari ham şu lahjaga tayanadi. Manbalarda montenegrin serb-xorvat tilining özaro tuşunarli variantlaridan biri sifatida tasvirlanadi.

Çernogoriyada til masalasi munozarali bölib qolmoqda. 1909-yilgi birinçi röyxatda aholining taxminan 95 foizi ona tilini serb tili deb atagan. 1981 va 1991-yillardagi röyxatlarda 510 320 kişi (aholining 83 foizi) serb-xorvat tilida sözlaşuvçi deb yozilgan. 2003-yilgi röyxatda 63,49 foiz serb tilini, 21,96 foiz montenegrin tilini ona tili deb atagan. 2011-yilgi röyxatda montenegrin tilini 229 251 kişi, ya'ni aholining taxminan 37 foizi ona tili deb körsatgan.

Montenegrin tilini nomlaganlar asosan Podgoritsa markazli qadimiy tarixiy hududda yaşaydi. 1912-yilda qöşib olingan şimoliy hududda röyxat natijalariga köra köpçilik serbça sözlaşadi. 2007-yil 22-oktyabrda qabul qilingan konstitutsiyaning 13-moddasiga köra rasmiy til — montenegrin, kirill va lotin imlolari teng huquqli. Serb, bosniya, alban va xorvat tillari ham rasman qöllanadi.

Montenegrin kirill va lotin yozuvlarida yoziladi. Manbalardan birida jamoat hayotida lotin yozuvi kirillni deyarli butunlay siqib çiqargani aytilgan. Til mustaqilligi tarafdorlari lotin yozuvini afzal köradi. 2009-yilda taklif etilgan birinçi standartda serb-xorvat alifbosidagi harflarga qöşimça ravişda ⟨ś⟩ va ⟨ź⟩ harflari kiritilgan; ular ⟨sj⟩ va ⟨zj⟩ digraflari örnini egallaşi kerak edi. Bu tovuşlar Çernogoriyaning hamma joyida qöllanmaydi va ular ayrim manbada fonema sifatida tan olinmaydi.

Manbalarga köra, çernogor savodxonligining boşlanişi 9-asrdagi Duklya davriga borib taqaladi. Zeta davrida çöqintirilgan eski çerkov slavyan tili va kirill yozuvi ustun bölib, glagolitsani siqib çiqargan. Bu davrda Obodda, söng Cetinjeda bosmaxona işlagan va beşta inkunabula çop etilgan.

1830-yillardan Birinçi jahon uruşigaça bölgan ötiş davrida Vuk Karadjiç islohoti ta'sirida ayrim xos xususiyatlar rasman bekor qilindi, til rasman serb tili deb atalgan. Cetinje maktablarida bu islohot 1863/64 öquv yilidan izçil joriy etilgan. Ikki jahon uruşi oraliğida Aleksandar Beliç ta'siri kuçaygan.

Uruşdan keyin çernogor tilini tarğib qiluvçi muassasalar (Çernogor PEN-markazi, Matica crnogorska, Duklya fan va san'at akademiyasi va boşqalar) rivojlandi. 1997-yilda PEN-markaz tilning konstitutsiyaviy maqomi haqida deklaratsiya e'lon qildi. Montenegrin tili standartining ğoyasi Yugoslaviya parçalanganidan keyin, 1990-yillar oxiri va 2000-yillar boşida siyosiy harakat sifatida paydo bölgan. 2007-yilgi konstitutsiyada til birinçi marta rasmiy maqom oldi. 2008-yilda Standartlaştiriş kengaşi tuzildi, 2009-yilda imlo qöllanmasi qabul qilindi, 2010-yil 21-iyunda birinçi grammatika ma'qullandi. 2017-yil dekabrida tilga ISO 639-3 böyiça [cnr] kodi berildi.

Lahja ijekav xususiyatiga ega: «ije» ikki böğin sifatida talaffuz qilinadi. Leksikasi serb-xorvat leksikasidan sezilarli farq qilmaydi; masalan, standart «sutra» örniga «sjutra» («ertaga») deyiladi. Morfologiyada oğzaki nutqda imperfekt saqlanib qolgan, boşqa mintaqaviy variantlarda esa u kitobiy va eskirgan hisoblanadi. Xorvatlar kabi çernogorlar ham serblarga qaraganda italyan tilidan köproq özlaşmalar işlatadi, masalan, pjat («likopça», piatto) va kušin («yostiq», cuscino).