Çernogoriya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 58–61-b. — ziyouz.com
Çernogoriya (Sta Gora), Çernogoriya Respublikasi (Republika Sta Gora) — Serbiya va Çernogoriya tarkibiga kiruvçi respublika. Mayd. 13,8 ming km2. Aholisi 635 ming kişi (1996). Poytaxti — Podgoritsa ş. Ma'muriy jihatdan jamoalarga bölinadi. Aholisining kupi çernogorlar; serb va albanlar ham yaşaydi. Aholining 69% xristian (pravoslav), 19% islom diniga e'tiqod qiladi. Ç.ning öz konstitutsiyasi, parlamenti (skupşçina) va hukumati bor.
Tabiati. Ç. mamlakat jan.ğarbida, Adriatika dengizi sohilida joylaşgan. Hududining katta qismini Dinara toğligi egallagan (eng baland joyi 2511 m, Durmitor toği); jan.ğarbida Çernogoriya karstli platosi bor. Ikdimi mö'tadil, kontinental. Adriatika dengizi sohillarida örta dengiz iqlimi. Yillik yoğin örtaça 1600— 1800 mm, sohillarda 3000 mm gaça. Toğ yon bağirlari igna bargli va aralaş örmonlar. Ç.da qörğoşinrux rudalari, boksit, qönğir kumir konlari bor. Asosiy daryolari Moraça va uning irmoği Zeta.
Tarixi. Ç. xududiga qadimda illiriylar kelib joylaşgan. Mil. av. 1a.da Rim tomonidan bosib olingan. Mil. 1a.da Ç. hududi (11a.gaça Duklya, keyinçalik Zeta, 15-a.dan Ç. deb atalgan) Rimning Dalmatsiya, 297 y.dan Prevalitana provinsiyasiga qöşib olingan. 7-a.da slavyanlar kelgan. 1479 y.dan mamlakat tekislik kismi turklar tasarrufida böldi. 1499 y.da Ç. hududi Usmonli turk imperiyasi tarkibiga qöşib olindi. Turklarga qarşi kuraşgan mitropolit Danilo Petroviç Negoş (1697—1735 y.larda hukmronlik qilgan) Negoşlar sulolasi (1697— 1918)ga asos solgan. 1796 y. Ç. amalda mustaqillikka erişdi. Napoleon uruşlari va serblarning mustaqillik uçun olib borgan kuraşlarida (1804— 15) Ç. Rossiya va Serbiya tomonida böldi. 1852 yil Ç. merosiy knyazlik deb e'lon qilindi. 1878 y. Berlin kongressi qaroriga binoan, Ç. töliq mustaqil davlat deb tan olindi. 1910 y.dan Ç. qirolligi deb ataddi. Ç. Bolqon uruşlari (1912—13)da qatnaşdi. 1jahon uruşi (1914—18)da Antanta tomonida turib uruşdi. 1918 y. 1 dek. da Serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligi (1929 y.dan Yugoslaviya) tarkibiga kirdi. 1941 y. apr.da faşistlar Germaniyasining Yugoslaviyaga hujumidan söng, Ç. Italiya qöşinlari tomonidan bosib olindi. 1944 y. dek. da Yugoslaviya xalq ozodlik armiyasi tomonidan ozod etiddi. 1945 y. noyab. dan Ç. Yugoslaviya tarkibidagi olti respublikadan biri böldi. 1991 y. Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasi parçalanib, undan Sloveniya, Xorvatiya, Bosniya va Gersegovina, Makedoniya çiqib ketgaç, Serbiya bilan Ç. Yugoslaviya Ittifoq Respublikasini tuzdilar. 2003 y. 4 fev.dan bu davlat Serbiya va Çernogoriya deb atala boşladi.
Xöjaligi. Sanoati mineral xom aşyolarni qazib oliş va unga işlov beriş, q.x. mahsulotlarini qayta işlaş bilan boğliq. Boksit, qörğoşinrux rudalari, qönğir kumir, tuz kazib olinadi. Zeta daryosida GESlar qurilgan, yirik issiklik elektr styasi mavjud. Sanoatning asosiy tarmoqlari metallsozlik, kimyo, könteri va poyabzal sanoati. Elektrotexnika (Setine), kema ta'mirlaş (Kotor), yoğoçsozlik, tökimaçilik hamda oziq-ovqat (jumladan, tamaki) mahsulotlari i.ç. korxonalari, göşt ktlari, baliqni qayta işlaş, sut zdlari bor.
Q.x.dagi yetykçi tarmoq — toğyaylov çorvaçiligi (asosan, qöyçilik). Toğ yaylovlari va dare vodiylarida makkajöxori, buğdoy, tamaki, sabzavot yetiştiriladi. Bogdorçilik va tokçilik rivojlangan. Adriatika dengizi sohili Ç.ning subtropik ösimliklar (sitrus mevalar, zaytun va b.) östiriladigan muhim rni xisoblanadi. Sayyohlikdan katta daromad olinadi, dengiz sohilida kurort köp. Asosiy dengiz portlari — Bar va Kotor. Bar — Belgrad yönalişida elektrlaştirilgan t.y. magistrali mavjud. Asosiy aeroporti Podgoritsada.
Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. Ta'limning asosiy turi — 8 y.lik maktab. 2 y.lik umumiy örta maktablar, maqsadli örta ta'lim maktablari, 8 y.lik maktab negizida işçi malakasini beruvçi qöşimça maktablar mavjud. Podgoritsada universitet (1973), Nikşiçda ped. akademiyasi, Kotorda oliy dengiz maktabi bor. Ç. fan va san'at akademiyasi (1976 y. taşkil etilgan), tarix, geol. va kimyoviy tadqiqotlar, gidrometeorologiya, dengiz biol.si intlari, seysmologiya styasi bor. Bir qança kutubxona, jumladan, Setine ş.da Markaziy xalk, kutubxonasi işlaydi. Yirik muzeylari: Qad. san'at, etn., tarix muzeyi, Negoş Petroviç muzeyi, Dengiz muzeyi.
Kundalik «Pobeda» («Ğalaba») gaz. serb tilida 1943 y.dan çiqadi. Podgoritsada radiostya va telemarkaz işlaydi.
Adabiyoti. Çernogor adabiyoti qöşni xalklar adabiyoti, ayniqsa, serb adabiyoti bilan uzviy aloqada rivojlangan. Birinçi yirik bosma adabiy asar Ç.da hukmronlik qilgan Vasiliy Petroviç (1709— 66)ning «Çernogoriya töğrisida tarix» asari bölib, u 1754 y. Moskvada naşr etilgan. Yangi çernogor adabiyotining boşlanişi 18-a. oxiri — 19-a. 1yarmiga töğri keladi. Uning asosçisi şoir va davlat arbobi Pyotr II Petroviç Negoşdir (1813 — 51). Uning ijodi çernogor şe'riyatida
1918 y.gaça eng yuksak çöqqi hisoblanadi. «Çernogoriyaning qisqaça tarixi» asari (1835 y. naşr etilgan) muallifi hukmron Pyotr (Petar) I Negoş şe'riy asarlar ham yozgan. 1827— 31 y.lar Ç.da yaşagan serb yozuvçisi va tarixçisi S. MilutanoviçSarayliya «Çernogoriya tarixi» asari (1835)ni va 2 drama yozgan. 19-a. — 20-a. boşlaridagi nazmda S.M.Lyubişi va serb yozuvçisi S.Matovul xikoyalari ajralib turadi. S.Matovul bir neça yil Ç.da yaşab çernogor xalqi turmuşini aks ettiruvçi bir qança hikoya va roman yozgan. Bu davrda yozuvçilardan L. Yovoviç, S.Vuletiç, M.Tomiç, S.Şobaiç samarali ijod kildilar. 30-y.larning boşlarida boşqa xalklar adabiyotidagi kabi Ç. adabiyotida ham «ijtimoiy realizm» okimi vujudga keddi va şu oqim yönalişida şe'riy asarlar yaratildi. Bular R.Zogoviçning «Muşt» (1936), «Olovli kaptarlar» (1937) töplamlari, «Kelgindilar» dostoni (1937); M.Baneviçning «Örmon» (1938), «Olovli tong» (1941) töplamlari; Ya.Jonoviçning «Ikki dare» (1938) va M.Vukoviçning «Yer» (1934) töplamlari. Şu yillarda D.Juroviç «Toğliklar orasida» hikoyalar töplami (1936), «Duklya mamlakati» romani (1939), N.Lopiçiç «Dehqonlar» hikoyalar töplami (1939)ni yaratdilar va ularda çernogor xalkining real hayotini aks ettirdilar. 1950—70 y.lar adabiyotida M. Laliç alohida örin tutadi. Uning «Töy» (1950), «Yomğirli bahor» (1953), «Uziliş» (1955), «Leley tom» (1962) romanlarida xalq ozodlik kuraşi mavzui yorkin aks etgan. A.Asanoviç, Ç. Vukoviç kabi yozuvçilar ham şu mavzuda hikoya va romanlar yaratdilar. Bu davr şe'riyati yutuklari R.Zogoviç, D.Jonoviç, M.Baneviç, D.Kostiç, R.Veşoviç, M.Kral, S.Petroviç, Ye.Brkoviç kabi şoirlar ijodi bilan boğliq. Dramaturgiya sohasida Ye.Brkoviç,. V.Ivanoviç, J. Komanin va b.ning pyesalari alohida örin tutadi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Ç. hududidan neolit davriga oid sopol idişlar topilgan. Illiriylarning mustahkamlangan qörğon va nekropollari jez davri oxiri va temir davri boşlarida barpo etilgan. Örta asrlarda Ç. me'morligi Italiya va Dalmatsiya, Serbiya va Vizantiya madaniyatlari ta'sirida rivojlandi. 11 a.da roman uslubidya çerkovlar qurildi. 12— 13-a.larda Avliyo Tripuna sobori (1166), avliyo Pavel çerkovi (1263— 66; ikkalasi Kotor ş.da), Moraç monastiri çerkovi kabi inşootlar qurildi. 14—15-a.lardadengizbuyirnlaridagi binolarda roman uslubidagi şakllar bilan uyğunlaşgan gotika uslubi belgilari paydo böldi (Savç, Bar, Kotordagi çerkov va uylar). 17— 18-a.lar çerkov qurilişida barokko uslubi keng qöllanildi (Prçandagi çerkov). 19-a. oxirida şaharlarda sönggi klassitsizm ruhida haşamatli binolar (Setinedagi Danilov saroyi, 1894—95) va eklektik inşootlar (Kotordagi avliyo Nikola çerkovi, 1910) paydo böldi. 1960—70 y.lar me'morligi uçun milliy öziga xoslik, manzara bilan uyğunlaştirib tasvirlaş xarakterli («Podgoritsa» mehmonxonasi, 60-y.lar, me'mor S.Radeviç; «Beko» univermagi, 1961, me'mor B.Minç, ikkalasi ham Podgoritsada; Xersegnovidagi mehmonxonalar majmuasi, 1963, me'mor D. Katarina, P. Milorad; Budva, Trstenodagi kurort majmualari va b.).
Neolit davrida geometrik şakl va nakşlar bilan bezatilgan keramika rivojlangan. 11 —11-a.dan mahobatli rangtasvir namunalari saqlangan (Ston yaqinidagi avliyo Mixail çerkovi freskalari). 13—14-a. tasviriy san'atida roman va gotika uslubi unsurlari qöşilib ketdi (Moraçdagi monastir çerkovlari freskasi, 1252). 15— 16-a. rassomlar ijodida uygoniş davri belgilari mavjud (Lavro Marinov va Vitsko Dobroçeviçi). 17—18-a.larda mahalliy rassomlardan J. Mitrofanoviç, A. Vuiçiç, T. Kokolya ajralib turadi. Vizantiya san'ati an'analari miniatyurada saklanib qoldi. 19-a. 2yarmi — 20-a. boşlaridan Ç.ning öz tasviriy san'ati şakllandi. Rassomlar milliy tarix mavzuidagi portret, kompozitsiyalar yaratdilar (P. Poçek, M. Gregoviç, I. Şobaiç). 20-a. ning 20—30-y.larida rassomlar M. Milunoviç, P. Lubarda, haykaltaroş R. Stiyoviç samarali ijod qildilar. Ç.da monumental san'at hamda tematik, portret va peyzaj rangtasvir rivojlangan.
Musiqasi. Ç.da 19-a. oxirigaça faqat xalq musiqa madaniyati rivojlangan. Xalq epik, qaxramonlik, lirik, marosim qöşiklarini ijro etişning qad. an'analari saqlangan. Xalq musiqasining asosiy çolğusi qöbizsimon gusle. Oro raqsi keng tarqalgan. 19-a. oxirida musiqiy jamoa taşkilotlari va ijroçi jamoalar paydo böldi. Kompozitor Y. Ivanişeviç, xormeyster A. Ivanoviç dastlabki professional musiqaçilaridandir. Birinçi musika maktabi 1924 y. Setineda taşkil etilgan. 2-jahon uruşi (193945) dan keyin Setine (1947), Podgoritsa (1950, M. Milyanov nomida), Kotor (1950) va b. şaharlarda musiqa maktablari oçildi. Podgoritsada Radioning simfonik orkestri va aralaş xori, «Oro» xalq aşula va rake ansambli bor. Havaskorlik xor jamiyatlari, Ç. kompozitor ijroçimusiqaçilar jamiyati işlaydi.
Teatri. Ç. professional teatri 19-a. — 20-a. 1yarmida rayem bölgan teatrlaştirilgan marosimlardan boşlanadi. Teatr madaniyatini rivojlantirişda Pyotr II Petroviç Negoş ijodi katta ahamiyatga ega bölgan. Uning «Toğ toji» (1847) va «Soxta podşo Stepan Mali» dramatik asarlari Ç. ötmişiga bağişlab yozilgan (havaskor teatr tögaraklari tomonidan qöyilgan). 1953 y. Podgoritsada Ç. milliy teatri (drama va opera truppalari bilan) taşkil etilgan. Rej.lardan B. Erakoviç, aktyorlardan V. Mandiç, D. Tomas, B. Vukoviç va b. maşhur.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЕРНОГОРИЯ (Ста Gora), Черногория Республикаси (Republika Ста Gora) — Сербия ва Черногория таркибига кирувчи республика. Майд. 13,8 минг км2. Аҳолиси 635 минг киши (1996). Пойтахти — Подгорица ш. Маъмурий жиҳатдан жамоаларга бўлинади. Аҳолисининг купи черногорлар; серб ва албанлар ҳам яшайди. Аҳолининг 69% христиан (православ), 19% ислом динига эътиқод қилади. Ч.нинг ўз конституцияси, парламенти (скупшчина) ва ҳукумати бор.
Табиати. Ч. мамлакат жан.ғарбида, Адриатика денгизи соҳилида жойлашган. Ҳудудининг катта қисмини Динара тоғлиги эгаллаган (энг баланд жойи 2511 м, Дурмитор тоғи); жан.ғарбида Черногория карстли платоси бор. Икдими мўътадил, континентал. Адриатика денгизи соҳилларида ўрта денгиз иқлими. Йиллик ёғин ўртача 1600— 1800 мм, соҳилларда 3000 мм гача. Тоғ ён бағирлари игна баргли ва аралаш ўрмонлар. Ч.да қўрғошинрух рудалари, боксит, қўнғир кумир конлари бор. Асосий дарёлари Морача ва унинг ирмоғи Зета.
Тарихи. Ч. худудига қадимда иллирийлар келиб жойлашган. Мил. ав. 1а.да Рим томонидан босиб олинган. Мил. 1а.да Ч. ҳудуди (11а.гача Дукля, кейинчалик Зета, 15-а.дан Ч. деб аталган) Римнинг Далмация, 297 й.дан Превалитана провинциясига қўшиб олинган. 7-а.да славянлар келган. 1479 й.дан мамлакат текислик кисми турклар тасарруфида бўлди. 1499 й.да Ч. ҳудуди Усмонли турк империяси таркибига қўшиб олинди. Туркларга қарши курашган митрополит Данило Петрович Негош (1697—1735 й.ларда ҳукмронлик қилган) Негошлар сулоласи (1697— 1918)га асос солган. 1796 й. Ч. амалда мустақилликка эришди. Наполеон урушлари ва сербларнинг мустақиллик учун олиб борган курашларида (1804— 15) Ч. Россия ва Сербия томонида бўлди. 1852 йил Ч. меросий князлик деб эълон қилинди. 1878 й. Берлин конгресси қарорига биноан, Ч. тўлиқ мустақил давлат деб тан олинди. 1910 й.дан Ч. қироллиги деб атадди. Ч. Болқон урушлари (1912—13)да қатнашди. 1жаҳон уруши (1914—18)да Антанта томонида туриб урушди. 1918 й. 1 дек. да Серблар, хорватлар ва словенлар қироллиги (1929 й.дан Югославия) таркибига кирди. 1941 й. апр.да фашистлар Германиясининг Югославияга ҳужумидан сўнг, Ч. Италия қўшинлари томонидан босиб олинди. 1944 й. дек. да Югославия халқ озодлик армияси томонидан озод этидди. 1945 й. нояб. дан Ч. Югославия таркибидаги олти республикадан бири бўлди. 1991 й. Югославия Социалистик Федератив Республикаси парчаланиб, ундан Словения, Хорватия, Босния ва Герцеговина, Македония чиқиб кетгач, Сербия билан Ч. Югославия Иттифоқ Республикасини туздилар. 2003 й. 4 фев.дан бу давлат Сербия ва Черногория деб атала бошлади.
Хўжалиги. Саноати минерал хом ашёларни қазиб олиш ва унга ишлов бериш, қ.х. маҳсулотларини қайта ишлаш билан боғлиқ. Боксит, қўрғошинрух рудалари, қўнғир кумир, туз казиб олинади. Зета дарёсида ГЭСлар қурилган, йирик иссиклик электр стяси мавжуд. Саноатнинг асосий тармоқлари металлсозлик, кимё, кўнтери ва пойабзал саноати. Электротехника (Цетине), кема таъмирлаш (Котор), ёғочсозлик, тўкимачилик ҳамда озиқ-овқат (жумладан, тамаки) маҳсулотлари и.ч. корхоналари, гўшт ктлари, балиқни қайта ишлаш, сут здлари бор.
Қ.х.даги етйкчи тармоқ — тоғяйлов чорвачилиги (асосан, қўйчилик). Тоғ яйловлари ва даре водийларида маккажўхори, буғдой, тамаки, сабзавот етиштирилади. Богдорчилик ва токчилик ривожланган. Адриатика денгизи соҳили Ч.нинг субтропик ўсимликлар (цитрус мевалар, зайтун ва б.) ўстириладиган муҳим рни хисобланади. Сайёҳликдан катта даромад олинади, денгиз соҳилида курорт кўп. Асосий денгиз портлари — Бар ва Котор. Бар — Белград йўналишида электрлаштирилган т.й. магистрали мавжуд. Асосий аэропорти Подгорицада.
Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Таълимнинг асосий тури — 8 й.лик мактаб. 2 й.лик умумий ўрта мактаблар, мақсадли ўрта таълим мактаблари, 8 й.лик мактаб негизида ишчи малакасини берувчи қўшимча мактаблар мавжуд. Подгорицада университет (1973), Никшичда пед. академияси, Которда олий денгиз мактаби бор. Ч. фан ва санъат академияси (1976 й. ташкил этилган), тарих, геол. ва кимёвий тадқиқотлар, гидрометеорология, денгиз биол.си интлари, сейсмология стяси бор. Бир қанча кутубхона, жумладан, Цетине ш.да Марказий халк, кутубхонаси ишлайди. Йирик музейлари: Қад. санъат, этн., тарих музейи, Негош Петрович музейи, Денгиз музейи.
Кундалик «Победа» («Ғалаба») газ. серб тилида 1943 й.дан чиқади. Подгорицада радиостя ва телемарказ ишлайди.
Адабиёти. Черногор адабиёти қўшни халклар адабиёти, айниқса, серб адабиёти билан узвий алоқада ривожланган. Биринчи йирик босма адабий асар Ч.да ҳукмронлик қилган Василий Петрович (1709— 66)нинг «Черногория тўғрисида тарих» асари бўлиб, у 1754 й. Москвада нашр этилган. Янги черногор адабиётининг бошланиши 18-а. охири — 19-а. 1ярмига тўғри келади. Унинг асосчиси шоир ва давлат арбоби Пётр II Петрович Негошдир (1813 — 51). Унинг ижоди черногор шеъриятида
1918 й.гача энг юксак чўққи ҳисобланади. «Черногориянинг қисқача тарихи» асари (1835 й. нашр этилган) муаллифи ҳукмрон Пётр (Петар) I Негош шеърий асарлар ҳам ёзган. 1827— 31 й.лар Ч.да яшаган серб ёзувчиси ва тарихчиси С. МилутановичСарайлия «Черногория тарихи» асари (1835)ни ва 2 драма ёзган. 19-а. — 20-а. бошларидаги назмда С.М.Любиши ва серб ёзувчиси С.Матовуль хикоялари ажралиб туради. С.Матовуль бир неча йил Ч.да яшаб черногор халқи турмушини акс эттирувчи бир қанча ҳикоя ва роман ёзган. Бу даврда ёзувчилардан Л. Йовович, С.Вулетич, М.Томич, С.Шобаич самарали ижод килдилар. 30-й.ларнинг бошларида бошқа халклар адабиётидаги каби Ч. адабиётида ҳам «ижтимоий реализм» окими вужудга кедди ва шу оқим йўналишида шеърий асарлар яратилди. Булар Р.Зоговичнинг «Мушт» (1936), «Оловли каптарлар» (1937) тўпламлари, «Келгиндилар» достони (1937); М.Баневичнинг «Ўрмон» (1938), «Оловли тонг» (1941) тўпламлари; Я.Жоновичнинг «Икки даре» (1938) ва М.Вуковичнинг «Ер» (1934) тўпламлари. Шу йилларда Д.Журович «Тоғликлар орасида» ҳикоялар тўплами (1936), «Дукля мамлакати» романи (1939), Н.Лопичич «Деҳқонлар» ҳикоялар тўплами (1939)ни яратдилар ва уларда черногор халкининг реал ҳаётини акс эттирдилар. 1950—70 й.лар адабиётида М. Лалич алоҳида ўрин тутади. Унинг «Тўй» (1950), «Ёмғирли баҳор» (1953), «Узилиш» (1955), «Лелей том» (1962) романларида халқ озодлик кураши мавзуи ёркин акс этган. А.Асанович, Ч. Вукович каби ёзувчилар ҳам шу мавзуда ҳикоя ва романлар яратдилар. Бу давр шеърияти ютуклари Р.Зогович, Д.Жонович, М.Баневич, Д.Костич, Р.Вешович, М.Краль, С.Петрович, Е.Бркович каби шоирлар ижоди билан боғлиқ. Драматургия соҳасида Е.Бркович,. В.Иванович, Ж. Команин ва б.нинг пьесалари алоҳида ўрин тутади.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Ч. ҳудудидан неолит даврига оид сопол идишлар топилган. Иллирийларнинг мустаҳкамланган қўрғон ва некрополлари жез даври охири ва темир даври бошларида барпо этилган. Ўрта асрларда Ч. меъморлиги Италия ва Дальмация, Сербия ва Византия маданиятлари таъсирида ривожланди. 11 а.да роман услубидя черковлар қурилди. 12— 13-а.ларда Авлиё Трипуна собори (1166), авлиё Павел черкови (1263— 66; иккаласи Котор ш.да), Морач монастири черкови каби иншоотлар қурилди. 14—15-а.лардаденгизбуйирнларидаги биноларда роман услубидаги шакллар билан уйғунлашган готика услуби белгилари пайдо бўлди (Савч, Бар, Котордаги черков ва уйлар). 17— 18-а.лар черков қурилишида барокко услуби кенг қўлланилди (Прчандаги черков). 19-а. охирида шаҳарларда сўнгги классицизм руҳида ҳашаматли бинолар (Цетинедаги Данилов саройи, 1894—95) ва эклектик иншоотлар (Котордаги авлиё Никола черкови, 1910) пайдо бўлди. 1960—70 й.лар меъморлиги учун миллий ўзига хослик, манзара билан уйғунлаштириб тасвирлаш характерли («Подгорица» меҳмонхонаси, 60-й.лар, меъмор С.Радевич; «Беко» универмаги, 1961, меъмор Б.Минч, иккаласи ҳам Подгорицада; Херцегновидаги меҳмонхоналар мажмуаси, 1963, меъмор Д. Катарина, П. Милорад; Будва, Трстенодаги курорт мажмуалари ва б.).
Неолит даврида геометрик шакл ва накшлар билан безатилган керамика ривожланган. 11 —11-а.дан маҳобатли рангтасвир намуналари сақланган (Стон яқинидаги авлиё Михаил черкови фрескалари). 13—14-а. тасвирий санъатида роман ва готика услуби унсурлари қўшилиб кетди (Морачдаги монастирь черковлари фрескаси, 1252). 15— 16-а. рассомлар ижодида уйгониш даври белгилари мавжуд (Лавро Маринов ва Вицко Доброчевичи). 17—18-а.ларда маҳаллий рассомлардан Ж. Митрофанович, А. Вуичич, Т. Коколя ажралиб туради. Византия санъати анъаналари миниатюрада сакланиб қолди. 19-а. 2ярми — 20-а. бошларидан Ч.нинг ўз тасвирий санъати шаклланди. Рассомлар миллий тарих мавзуидаги портрет, композициялар яратдилар (П. Почек, М. Грегович, И. Шобаич). 20-а. нинг 20—30-й.ларида рассомлар М. Милунович, П. Лубарда, ҳайкалтарош Р. Стийович самарали ижод қилдилар. Ч.да монументал санъат ҳамда тематик, портрет ва пейзаж рангтасвир ривожланган.
Мусиқаси. Ч.да 19-а. охиригача фақат халқ мусиқа маданияти ривожланган. Халқ эпик, қахрамонлик, лирик, маросим қўшикларини ижро этишнинг қад. анъаналари сақланган. Халқ мусиқасининг асосий чолғуси қўбизсимон гусле. Оро рақси кенг тарқалган. 19-а. охирида мусиқий жамоа ташкилотлари ва ижрочи жамоалар пайдо бўлди. Композитор Й. Иванишевич, хормейстер А. Иванович дастлабки профессионал мусиқачиларидандир. Биринчи мусика мактаби 1924 й. Цетинеда ташкил этилган. 2-жаҳон уруши (193945) дан кейин Цетине (1947), Подгорица (1950, М. Милянов номида), Котор (1950) ва б. шаҳарларда мусиқа мактаблари очилди. Подгорицада Радионинг симфоник оркестри ва аралаш хори, «Оро» халқ ашула ва раке ансамбли бор. Ҳаваскорлик хор жамиятлари, Ч. композитор ижрочимусиқачилар жамияти ишлайди.
Театри. Ч. профессионал театри 19-а. — 20-а. 1ярмида раем бўлган театрлаштирилган маросимлардан бошланади. Театр маданиятини ривожлантиришда Пётр II Петрович Негош ижоди катта аҳамиятга эга бўлган. Унинг «Тоғ тожи» (1847) ва «Сохта подшо Степан Мали» драматик асарлари Ч. ўтмишига бағишлаб ёзилган (ҳаваскор театр тўгараклари томонидан қўйилган). 1953 й. Подгорицада Ч. миллий театри (драма ва опера труппалари билан) ташкил этилган. Реж.лардан Б. Эракович, актёрлардан В. Мандич, Д. Томас, Б. Вукович ва б. машҳур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.