Albaniya

Albaniya (rasmiy nomi — Albaniya Respublikasi, albança: Republika e Şqipërisë) — Bolqon yarim orolida, Adriatika va Ioni dengizlari sohilida joylaşgan davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Tirana.

Qadimda hozirgi Albaniya hududida illiriy qabilalari yaşagan, janubda epirliklar istiqomat qilgan. Sohilda qadimgi yunon koloniyalari (Apolloniya, Epidamnos) taşkil etilgan. Ardiey qirolligi Agron davrida eng katta hududga yetgan; uning vafotidan (miloddan avvalgi 230-yil) keyin taxtni rafiqasi Tevta egallagan. Rim bilan uruşlardan söng hudud Rim tarkibiga kirgan. 395-yilda Rim imperiyasi bölingaç, hudud Şarqiy qismda qoldi.

Material 3ga köra, 1190-yilda Progon boşçiligida Arbanon knyazligi taşkil topgan, 1272-yilda Anju Karli Albaniya Qirolligini tuzgan. Keyinçalik Albaniya knyazligi, Kastrioti knyazligi va boşqa tuzilmalar paydo bölgan. 15-asrda Usmonli imperiyasi hududning köp qismini egallagan; Skanderbeg boşçiligidagi qarşilik haqida ikkala manba ham yozadi. Material 1ga köra, 1479-yilda hudud yana turklar qöliga ötgan.

Albaniya 1912-yilda mustaqilligini e'lon qilgan (Material 1ga köra, 28-noyabrda Vlyorada). 1939-yilda Italiya, 1943–1944-yillarda Germaniya uni bosib olgan. 1944-yil 28-noyabrda ozod etilgan, 1946-yil 11-yanvarda xalq respublikasi e'lon qilingan. 1976-yildan 1991-yil maygaça Albaniya Xalq Sotsialistik Respublikasi deb atalgan, 1991-yildan Albaniya Respublikasi. Albaniya 1955-yildan BMT a'zosi, 2009-yildan NATO a'zosi; Yevropa Ittifoqiga nomzod (2022-yildan muzokaralar olib borilmoqda).

Maydoni — 28 748 km². Ğarbdan Adriatika, janubi-ğarbdan Ioni dengizi öraydi. Şimoli-ğarbda Çernogoriya, şimoli-şarqda Kosovo, şarqda Şimoliy Makedoniya, janubda Yunoniston bilan çegaradoş. Hududning taxminan 70 %i toğli va örmonli; ğarbda pasttekislik joylaşgan. Asosiy tizmalar: Alban Alplari, Korab, Pind, Akrokeraun va Skanderbeg toğlari. Material 2ga köra, eng baland çöqqi — Korab toği (2764 m); Material 1da Şimoliy Alban Alplarining balandligi 2692 m gaça deyilgan.

Asosiy daryolari: Drin, Mati, Şkumbini, Semani, Vyosa. Şkoder, Oxrid va Prespa köllari bor. Iqlimi sohilda Örta dengizga xos; yanvarning örtaça harorati +8–9 °C, iyulniki +24–25 °C. Xromit, neft, bitum, mis va nikel konlari mavjud.

Albaniya — unitar parlamentli respublika. Amaldagi konstitutsiya 1998-yilda qabul qilingan. Qonun çiqaruvçi organ — bir palatali Xalq majlisi (155 deputat, 4 yilga saylanadi). Davlat boşliği — prezident, ijroiya hokimiyatni hukumat boşliği boşqaradi. Material 2ga köra, 2022-yil 24-iyuldan prezident — Bayram Begay, 2013-yil 15-sentyabrdan boş vazir — Edi Rama.

Mamlakat rivojlanayotgan davlat; iqtisodiyoti xizmat körsatiş sohasiga asoslangan, işlab çiqariş va turizm ham muhim. Kommunistik tuzum tugagaç, markazlaşgan rejalaştirişdan bozor iqtisodiyotiga ötilgan. Sanoatda oziq-ovqat, yengil sanoat, konçilik, yoğoçsozlik, energetika rivojlangan. Dehqonçilikda makkajöxori, buğdoy, tamaki, qand lavlagi, zaytun va sitrus yetiştiriladi. Pul birligi — lek.

Rasmiy til — alban tili. Material 1ga köra, aholining asosiy qismi albanlar, asosiy din — islom (taxminan 64 % sunniy musulmonlar). Alban tilidagi dastlabki yozma manbalardan biri sifatida Pal Engelaning „Çöqintiriş taomili“ (1462) va Gjon Buzukuning „Meşari“ (1555) tilga olinadi. 19-asrda adabiyotda romantizm hukmron bölgan; şoirlardan I. De Rada, N. Fraşeri, Fan Noli ijod qilgan.