Alban tili

Alban tili (özini ataşi: şqip, gjuha şqipe) — albanlarning tili. Hind-yevropa tillari oilasiga kiradi va şu oilada mustaqil şoxni taşkil etadi.

Alban tili hind-yevropa tillari oilasining mustaqil şoxi hisoblanadi. Rus tilidagi manbada u tasniflanmagan paleobalkan tillari şartli guruhiga kiritilgan va boşqa şoxlar bilan guruhlanmasligi aytilgan; şu bilan birga, eng köp öxşaşlik qadimgi yunon tili bilan kuzatiladi. Ingliz tilidagi manbaga köra, 1854-yilda filolog Frans Bopp alban tilining hind-yevropa tili ekanini isbotlagan. Ayrim tilşunoslar uni german va balto-slavyan tillari bilan, boşqalari lotin, yunon va arman tillari bilan boğlagan. Messap tili alban tiliga eng yaqin til sifatida körsatiladi.

Qadimda alban tili illir tili bölgan yoki illir tiliga yaqin boşqa balkan tili bölgan, degan qaraş mavjud.

Sözlaşuvçilar soni böyiça manbalar turliça: özbekça Vikipediyada 3 milliondan ortiq kişi, rus va ingliz manbalarida taxminan 7,5 million kişi körsatilgan. Ingliz manbasida Balkanda taxminan 6 million kişi sözlaşişi ham aytilgan.

Alban tili Albaniya va Kosovoning davlat tili. Şimoliy Makedoniyada 2019-yil 15-yanvardan, Çernogoriyada esa rasmiy tillardan biri sifatida tilga olingan. Italiya, Xorvatiya, Ruminiya va Serbiyada ozçilik tili sifatida e'tirof etilgan. Yunonistonda, Italiyada (arbereşlar), Xorvatiyada (arbanaslar), şuningdek Ruminiya, Turkiya va Ukrainada uzoq yillardan beri yaşab kelayotgan alban jamoalari bor. Alban diasporasi Amerika, Yevropa va Okeaniyada joylaşgan.

Tilning ikki asosiy lahjasi bor: şimoliy (geg) va janubiy (tosk). Ular orasidagi taxminiy çegara — Şkumbin daryosi. Adabiy alban tili asosan tosk lahjasiga tayanadi (ingliz manbasi); özbekça manba esa uning 19-asr oxirida ikki lahja asosida şakllanganini yozadi.

Hozirgi alban yozuvi lotin alifbosiga asoslangan. Unga ⟨ë⟩, ⟨ç⟩ harflari va töqqizta digraf (dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh) qöşilgan. Imlo 1908-yil 14–22-noyabrda Manastirda (hozirgi Bitola) ötgan kongressda belgilangan.

Ilgari alban tili lotin, yunon, arab va kirill yozuvlarida hamda mahalliy alifbolarda (Elbasan, Vitkuqi, Todri, Veso bey, Yan Vellara va boşqalar) yozilgan. Robert Elsi yozişiça, 1750–1850-yillarda alban tili kamida önta turli alifboda yozilgan.

Alban tilining birinçi yozma tilga olinişi 1284-yilga, Ragusa respublikasidagi guvohlik bayoniga tegişli. 1332-yilda dominikan rohib Gulielmus Adea albanlar yozuvda lotin alifbosidan foydalanişini qayd etgan. Zamonaviy alban tilining eng qadimgi saqlangan yodgorligi 1462-yilga oid.

Ingliz manbasiga köra, şimoliy va janubiy lahjalarga böliniş xristianlaşuvdan (milodiy 4-asr) keyin, ehtimol 6-asrdan keçikmay sodir bölgan. Rus manbasida 19-asrgaça tilni ilmiy örganişmagani, uning tarixiy tadqiqi esa özlaşmalar köpligi tufayli qiyinligi aytilgan. Lotin tilining ta'siri leksikada, şuningdek qöşimçalar, söz yasalişi va sintaksisda sezilarli. Keyinçalik slavyan va yunon unsurlari, asosan leksikaga, kirib kelgan.

Özbekça manbaga köra, tuzilişi jihatidan alban tili bolgar va rumin tillari bilan umumiy öxşaşlikka ega. Rus manbasida alban tili Balkan til ittifoqiga kiritilgan: ayniqsa janubiy slavyan tillari bilan fonologiya va grammatikada öxşaşliklar bor. Ot sözdan keyin keluvçi artikl (postpozitiv artikl), qöşma gap şakllarini yasovçi tëpartikulasi şu öxşaşliklarga misol qilib keltirilgan.

Otlarda rod, son, kelişik hamda aniqlik va noaniqlik kategoriyalari bor. Sözlarning köpçiligi erkak va ayol jinsiga bölinadi, örta jinsdagi sözlar kam.

Luğatda lotin, yunon, janubiy slavyan, turk va boşqa tillardan özlaşgan sözlar köp.