Şimoliy Makedoniya

Şimoliy Makedoniya (rasmiy nomi — Şimoliy Makedoniya Respublikasi) — Janubi-Şarqiy Yevropada, Bolqon yarim orolida joylaşgan davlat. Poytaxti — Skopye, pul birligi — denar. Mamlakat dengizga çiqiş yöliga ega emas: şimolda Kosovo va Serbiya, ğarbda Albaniya, janubda Gretsiya, şarqda Bolgariya bilan çegaradoş.

Hozirgi Şimoliy Makedoniya hududi turli davrlarda Peoniya, Qadimgi Makedoniya, Rim va Vizantiya imperiyalari, Bolgariya podşoliklari, Serbiya podşoligi va Usmonlilar imperiyasi tarkibida bölgan. Inglizça manbaga köra, hudud 14-asr oxiridan 1912–1913-yillardagi Bolqon uruşlarigaça Usmonlilar imperiyasi tarkibida bölib, söng Serbiya hukmronligiga ötgan. 1918-yilda Serb, xorvat va slovenlar qirolligi tarkibiga kirgan; 1929-yildan qirollik Yugoslaviya deb atalib, hudud Vardar banovinasi böldi. 1941-yilda Yugoslaviyani öq davlatlari bosib oldi. 1945-yilda Makedoniya Yugoslaviya tarkibidagi oltita respublikadan biriga aylandi.

Makedoniya 1991-yil 25-yanvarda suverenitet deklaratsiyasini qabul qildi, 1991-yil 17-noyabrda esa mustaqil respublika deb e'lon qilindi. Rus tilidagi manbaga köra, Yugoslaviyadan çiqiş qon tökilmasdan keçgan. Mamlakat 1993-yildan BMT a'zosi. Özbekiston bilan diplomatik munosabatlar 1994-yil 31-dekabrda örnatilgan. Milliy bayrami — 2-avgust, Respublika kuni.

Gretsiya bilan «Makedoniya» nomi yuzasidan bahs yillar davomida davom etdi; 1993–2019-yillarda BMTda mamlakat «Sobiq Yugoslaviya Makedoniya Respublikasi» nomi bilan qatnaşdi. 2018-yil 12-iyunda tomonlar Prespa kelişuviga erişdi. Kelişuv 2019-yil 12-fevralda kuçga kirib, mamlakat nomi Şimoliy Makedoniya Respublikasiga özgardi. 2020-yil 27-martdan mamlakat NATO a'zosi.

Hududning katta qismini örtaça balandlikdagi toğlar egallaydi, ular orasida daralar va vodiylar bor. Asosiy daryolari — Vardar va Strumitsa, yirik köllari — Oxrid, Prespa va Dojran. Özbekça manbada toğlarning balandligi 2764 m gaça, rus tilidagi manbada eng baland nuqta Korab toği (2753 m) deb körsatilgan. Iqlimi mö'tadildan subtropikkaça özgaradi; yillik yoğin taxminan 500 mm. Foydali qazilmalardan xromit, marganets, mis, temir rudasi, surma, uran va magnezit konlari bor.

Mamlakat — parlament respublikasi. Qonun çiqaruvçi oliy organ — bir palatali parlament (Majlis), ijroiya hokimiyat — hukumat. Özbekça manbada 1991-yil 17-noyabrda qabul qilingan konstitutsiya va 1999-yildan prezident Boris Traykovskiy tilga olingan; rus manbasida uning prezidentlik davri 1999–2004-yillar deb berilgan. Rus manbasiga köra, 2024-yil 23-iyunda Xristian Mitskoski boş vazir etib saylangan. Mamlakat 85 ma'muriy-hududiy birlikka bölinadi: 84 ta jamoa (obşçina) va Skopye şahri. Özbekça manbada esa 30 tuman körsatilgan.

Mamlakat — industrial-agrar davlat. Qora va rangli metallurgiya, maşinasozlik, kimyo-farmatsevtika, konçilik, töqimaçilik, oziq-ovqat, tamaki sanoati va vinoçilik rivojlangan. Dehqonçilikda tamaki, paxta, sezam, uzum, sabzavot, meva, buğdoy, makkajöxori va şoli yetiştiriladi; qöyçilik ham rivojlangan. Rus manbasiga köra, 2017-yilda sotib oliş qobiliyati pariteti böyiça YaIM 31,03 mlrd AQSh dollarini (jon boşiga taxminan 14 900 dollar) taşkil etgan.

Aholining köpçiligi makedonlar; albanlar, turklar, lölilar, serblar va boşqalar ham yaşaydi. Rasmiy til — makedon tili; rus manbasiga köra, alban tili ikkinçi rasmiy til maqomiga ega. Dindorlarning köpçiligi pravoslav xristianlar, sunniy musulmonlar ham bor.

Oxriddagi Ayo Sofiya ibodatxonasi va Nerezidagi Panteleymon çerkovi devor rasmlari hududdagi eng qadimgi tasviriy san'at yodgorliklari qatorida. Me'morlikda Vizantiya ta'siri sezilsa, usmonlilar davrida masjidlar va minoralar qurilgan. 1963-yilgi zilziladan keyin Skopye markazi yapon me'mori K. Tonge loyihasi asosida qayta tiklangan. Zamonaviy makedon şe'riyatining asosçisi sifatida K. Rasin (1908–1943) tilga olinadi. Xalq musiqasida tapan, zurla, kaval kabi çolğular qöllanadi. Skopyeda Filarmoniya (1944) va Makedoniya xalq teatri faoliyat yuritadi.