Makedon tili

Makedon tili (makedonça: makedonski јazik) — hind-yevropa tillar oilasiga kiruvçi slavyan tillaridan biri, Şimoliy Makedoniyaning rasmiy tili. Adabiy şakli 1945-yilda kodifikatsiya qilingan.

Makedon tili slavyan tillarining janubiy guruhiga, uning şarqiy kiçik guruhiga kiradi. Unga eng yaqin til — bolgar tili; undan keyin serb-xorvat va sloven tillari keladi. Rus tili manbasiga köra, makedon tili bolgar tili bilan birga şarqiy kiçik guruhni taşkil etadi. Ingliz tilidagi manbada Torlak lahjalarini ham bu guruhga kiritadigan mualliflar borligi aytiladi.

Bolgariyadan taşqarida makedon tili Şarqiy janubiy slavyan lahjalar davomiyligi doirasidagi mustaqil til sifatida tan olinadi. Biroq oz sonli tilşunoslar makedon va bolgar tillarini yagona plyurisentrik til deb hisoblaydi. Chambers va Tradgillning fikriça, bu savolni faqat lingvistik asosda hal etib bölmaydi, etnik va til oidentligi kabi sotsiolingvistik mezonlarni ham hisobga oliş kerak.

Tipologik jihatdan makedon tili Bolqon til ittifoqiga yaqin: yunon, arumin, alban va rom tillari bilan özaro ta'sir natijasida umumiy xususiyatlar paydo bölgan.

Asosiy hudud — Şimoliy Makedoniya. 2002-yilgi röyxatga olişga köra, mamlakatning 2 022 547 aholisidan 1 344 815 nafari makedon tilini ona tili deb körsatgan. Sözlaşuvçilar umumiy sonining baholari manbalarda turliça: uzbek Vikipediyasi 2 mln ga yaqin, ingliz tilidagi manba ona tili sifatida taxminan 1,7 mln, rus tilidagi manba esa Ethnologue ma'lumotiga köra 1,408 mln (2015) deydi; ikkinçi til sifatida bilganlar bilan birga 2–3,5 mln deb baholanadi.

Makedon tili Albaniya, Bolgariya, Gretsiya, Serbiya va boşqa mamlakatlarda ham tarqalgan. Rasmiy ma'lumotlarga köra, Bolgariyada 1404 kişi (2011, rus manbasi) yoki 1609 kişi (2011, ingliz manbasi) bu tilda sözlaşadi. Gretsiyada rasmiy statistika yöq, baholar 10 mingdan 300 minggaça oraliğida.

Diasporaning katta qismi Avstraliya, Kanada va AQShda yaşaydi, şuningdek Germaniya, Şveytsariya va Italiyada ham sözlaşuvçilar bor.

Makedon alifbosi kirill yozuviga asoslangan. Ingliz manbasiga köra, bu kirill alifbosining moslaştirilgan 31 harfli varianti bölib, oltita original harfni öz içiga oladi. Imlo fonetik: har bir fonemaga bitta harf mos keladi. Alifbo 1945-yil 5-mayda Yugoslaviya tarkibidagi Makedoniya hukumati tomonidan rasmiy yozuv sifatida qabul qilingan; şu kun Makedon tili kuni sifatida nişonlanadi.

Makedon tilining xususiyatlari 10–11-asrlardagi eski slavyan (çerkov slavyan) yodgorliklarida aks etgan. Ingliz manbasiga köra, 6-asrda Bolqonga joylaşgan slavyanlar öz lahjalarida sözlaşgan; eski çerkov slavyan davri 9-asrda boşlanib, 11-asrning birinçi yarmigaça davom etgan. Usmonlilar hukmronligi davrida (15–20-asrlar) til Bolqon til ittifoqiga xos özgarişlarni boşdan keçirgan va köplab turk özlaşmalari kirgan.

1903-yilda Krste Petkov Misirkovning «Za makedonckite raboti» kitobi çiqdi; unda alohida adabiy til yaratişga birinçi uriniş qilingan va Prilep–Bitola lahjasini asos qiliş taklif etilgan. 1944-yil 2-avgustda ASNOM yiğilişida makedon tili rasmiy til deb e'lon qilindi. Adabiy til 20-asr örtasida ğarbiy lahjaning markaziy şevalari asosida kodifikatsiya qilingan. Kodifikatsiyagaça makedon tili köpinça, jumladan makedonlarning özlari tomonidan ham, bolgar tilining lahjalari guruhi deb qaralgan. «Makedon» nomi 1945-yilda rasmiy qöllanişga kiritilgan.

Adabiy tilda beşta unli fonema (a, o, u, e, i) bor, şuningdek «r» undoşi böğin hosil qiladi. Unlilarning reduksiyasi va uzun unlilar yöq. Ovozli va ovozsiz undoşlar juftlik hosil qiladi (x bundan mustasno); qattiq–yumşoq undoşlar kuzatiladi, jumladan ќ va ѓ. Urğu ingliz manbasiga köra sözning oxiridan uçinçi böğinida, rus manbasiga köra undan uzoqroqqa tuşmaydi.

Otlarda kelişik qöşimçalari yöq, sintaktik munosabatlar analitik ifodalanadi. Aniqlik va joylaşuvni bildiruvçi uç xil qöşiladigan artikl mavjud: kniga, knigata, knigava, knigana. Fe'llarda murakkab zamon şakllari tizimi bor, kelasi zamon ќe yuklamasi bilan yasaladi, naql (rivoyat) mayli ham bor. Söz tartibi erkin, asosiy tartib ega–kesim–töldiruvçi. Leksikaning asosini umumslavyan sözlari taşkil etadi; yunon, turk, serb-xorvat va boşqa tillardan özlaşmalar kirgan.

Lahjalari uç guruhga: şimoliy, ğarbiy va şarqiy guruhlarga bölinadi (ingliz manbasiga köra 29 lahja ajratiladi).