Yunoniston

Yunoniston, rasmiy nomi Gretsiya Respublikasi (yunonça: Ελληνική Δημοκρατία), — Janubi-Şarqiy Yevropada, Bolqon yarim orolining janubida va uning atrofidagi orollarda joylaşgan davlat. Poytaxti — Afina.

Hozirgi Yunoniston hududida qadim zamonlarda antik sivilizatsiya mavjud bölgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada Yevropadagi ilk rivojlangan sivilizatsiyalar sifatida Kiklad (taxminan mil. av. 3200-yildan), Minoy (Kritda, mil. av. 3100–1100-yillar) va Miken (materikda, mil. av. 1750–1100-yillar) madaniyatlari körsatilgan. Mil. av. 508-yilda Afinada demokratik boşqaruv tizimi joriy etilgan. Mil. av. 146-yilda Makedoniya Rim provinsiyasiga aylantirilgan, qolgan Yunoniston esa Rim protektoratiga aylangan. Keyinçalik hudud Vizantiya tarkibida bölgan va 15-asr örtalariga kelib asosan Usmonlilar nazoratiga ötgan.

Mustaqillik sanasi haqida manbalar özaro farq qiladi. Özbekça Vikipediyada Yunoniston 1821-yil 25-martda mustaqillikka erişgani, 1830-yil 3-fevraldan esa mustaqilligi tan olingani aytilgan. Inglizça Vikipediyada 1821-yilda boşlangan uzoq uruşdan söng 1830-yilda zamonaviy davlat sifatida şakllangani bayon etilgan. 1912–1913-yillardagi Bolqon uruşlarida Yunoniston iştirok etgan. 1924-yilda respublika e'lon qilingan, 1936-yilda general Metaksas harbiy hokimiyati örnatilgan. Ikkinçi jahon uruşi davrida mamlakat Italiya (1940) va Germaniya (1941) qöşinlari tomonidan bosib olingan, undan keyin fuqarolar uruşi keçgan. 1967-yilda harbiy töntariş sodir bölgan, 1974-yilda fuqarolik hukumati hokimiyatga kelgan. Öşa yilgi referendum monarxiya tugatilganini tasdiqlagan.

Maydoni — 131 957 km². Aholisi — 10 482 487 kişi (2023). Aholi soni böyiça dunyoda 85-, hududi böyiça 95-örinda turadi. Yiriklari Krit, Evbeya, Rodos va Lesbos bölgan orollar ham mamlakat tarkibiga kiradi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Albaniya, Şimoliy Makedoniya, Bolgariya va Turkiya bilan çegaradoş; qirğoqlarini Egey, Ioniya va Örta dengiz yuvib turadi.

Mamlakat hududining taxminan 80 % i toğlik. Eng baland nuqtasi — Olimp toği; uning balandligi özbekça Vikipediyada 2911 metr, rusça Vikipediyada 2917 metr deb berilgan. Peloponnes şarqida va Kiklad orollarida zilzilalar tez-tez bölib turadi. Iqlimi Örta dengizga xos subtropik: qişi sernam va yumşoq, yozi issiq va quruq. Daryolaridan Vardar, Maritsa, Strimon va Nestos, köllaridan Prespa va Trixonis tilga olingan. Hududning 44 % i örmon, 28 % i butazor bilan band. Milliy boğlari orasida Vikos-Aoos, Mikra-Presna va Eta bor.

Yunoniston — parlamentli respublika, davlat boşliği — prezident. Amaldagi Konstitutsiya 1975-yilda qabul qilingan. Prezident parlamentda 5 yil muddatga saylanadi va yana bir marta qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni bir palatali Deputatlar palatasi va prezident amalga oşiradi; parlament 4 yilga saylanadi. Ijroiya hokimiyat prezident va boş vazir boşçiligidagi hukumat qölida; boş vazir lavozimiga parlamentda köpçilik öringa ega partiya rahbari tayinlanadi. Ma'muriy böliniş haqida manbalar farq qiladi: özbekça Vikipediyada 52 nom, rusça Vikipediyada 13 periferiya körsatilgan.

Davlat bayroğidagi 9 ta çiziq „Ozodlik yoki ölim“ şiorining töqqiz böğiniga mos keladi. Gerbi — ikkita zaytun novdasi bilan öralgan oq xoçli kök qalqon. Madhiya — Dionisios Solomos 1823-yilda yozgan „Ozodlik madhiyasi“. Milliy bayrami — 25 mart.

Yunoniston — sanoatlaşgan-agrar mamlakat. Özbekça Vikipediyaga köra, yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 18 %, qişloq xöjaligining uluşi 16 %. Metallurgiya, maşinasozlik, kimyo, neftni qayta işlaş, kemasozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Zaytun yoği işlab çiqariş böyiça dunyoda 3-örinda turadi. Asosiy sanoat markazlari — Afina va Saloniki. Rusça Vikipediyada pul birligi yevro ekani va mamlakat 2001-yildan yevrozona tarkibiga kirgani qayd etilgan.

Aholining 95 % i yunonlar, rasmiy til — yunon tili. Aholining aksariyati pravoslav. Inglizça Vikipediyaga köra, pravoslav çerkovi zamonaviy yunon öziga xosligini şakllantirişda muhim rol öynagan. Yunoniston Ğarb sivilizatsiyasining beşigi sifatida qaraladi; qadimgi yunonlar demokratiya, teatr va Olimpiya öyinlarining vatani hisoblanadi. Mamlakatda YUNESKOning 21 ta Jahon merosi obyekti bor.