Afina

Afina — Yunonistonning poytaxti va eng yirik şahri. U Attika tarixiy hududida, Egey dengizi sohilida joylaşgan va dunyodagi eng qadimgi şaharlardan biri hisoblanadi.

Özbekça Vikipediya ma'lumotiga köra, Afina örnida miloddan avvalgi 16–13-asrlarda qişloqlar bölgan; arxeologik ma'lumotlarga köra, bu joylarda odamlar neolit davridan yaşagan. Inglizça Vikipediyada eng qadimgi inson izi (Sist ğori) miloddan avvalgi 11—7-ming yilliklarga oid, deb körsatilgan; şahar kamida 5000 yildan beri uzluksiz aholi yaşaydigan joy, miloddan avvalgi 1400-yilga kelib esa mikena sivilizatsiyasining muhim markaziga aylangan.

Miloddan avvalgi 594-yilda arxont Solon islohotlar ötkazdi, 508-yilda Klisfen hokimiyatni qölga oldi. Yunon-fors uruşlarida afinaliklar Marafon (490) va Salamin (480) janglarida ğalaba qozondi. Perikl davri (miloddan avvalgi 5-asr örtalari) Afina madaniyatining eng yuksak taraqqiyoti davri böldi; şu davrda Esxil, Sofokl, Yevripid, Gerodot kabi allomalar yaşagan. Peloponnes uruşida (miloddan avvalgi 431—404) Afina Spartadan mağlub böldi. Miloddan avvalgi 338-yilda Makedoniya podşosi Filipp II Yunonistonni böysundirdi. Keyinçalik şahar Rim hukmronligi ostida ham ilmiy markaz bölib qoldi. 529-yilda Vizantiya imperatori Yustinian buyruği bilan oxirgi maktablar yopildi; bu qadimgi Afina tarixining tugaşi sifatida qaraladi.

395—1204-yillarda Afina Vizantiya tarkibida böldi, 1204—1458-yillarda Afina hersogligi poytaxti edi, 1458-yildan turklar tasarrufiga ötdi. Rus Vikipediyasiga köra, 1687-yil 22-sentabrda venetsiyaliklar hujumida Parfenon vayron böldi. Afina 1834-yildan Yunoniston poytaxti (rus Vikipediyasida 1833-yilda e'lon qilingani, 1834-yilda qirol Otton kelgani aytiladi). 1896-yilda bu yerda birinçi zamonaviy Olimpiada öyinlari, 2004-yilda XXVIII yozgi Olimpiada öyinlari bölib ötdi.

Afina Attikadagi Afina tekisligida joylaşgan; uni Egaleo, Parnis, Pendelikon va Imitos toğlari örab turadi. Şahar markazining dengiz sathidan balandligi 20 metr. Iqlimi — örtayer dengizi iqlimi: yoz juda issiq va quruq, qişda ba'zan qor yoğadi. Şaharda Kifisos, Ilisos va Pikrodafni daryolari oqadi.

Afina munitsipalitetining aholisi inglizça manbaga köra 2021-yilda 643 452 kişi, maydoni 38,96 km². Rus Vikipediyasida 2011-yilgi röyxat böyiça 664 046 kişi körsatilgan. Şahar aglomeratsiyasi aholisi rus manbasida 2021-yilda 3 059 764 kişi, inglizça manbada metropoliten hudud aholisi 2021-yilda 3 638 281 kişi deb berilgan; maydon ham turliça (412 km² va 2928,7 km²) körsatilgan.

Afina Yunonistonning asosiy sanoat, savdo va moliya markazi, temir yöl, avtomobil va havo yöllarining yirik tuguni. Özbekça manbaga köra, Katta Afina mamlakat sanoat mahsulotining 2/3 qismini beradi; töqimaçilik, oziq-ovqat, kimyo, neftni qayta işlaş, metallsozlik, maşinasozlik va kemasozlik korxonalari bor. Afinadan 8 km narida mamlakatning eng yirik porti — Pirey joylaşgan.

Afinaning asosiy yodgorligi — balandligi 156 m li qoyadagi Akropol. Uning inşootlari: Propileylar, Nike Apteros ibodatxonasi, Erexteyon va Parfenon. Akropol va Dafni monastiri YUNESKO Jahon merosi obyektlari hisoblanadi. Şahar içida Agora, Olimpiya Zevsi ibodatxonasi, „Şamollar minorasi“ ham saqlangan. Afinada Afina universiteti (1837), Fanlar akademiyasi (1926), Milliy arxeologiya muzeyi, Akropol muzeyi va boşqa muzeylar bor.