Epikur

Epikur (miloddan avvalgi 341, Samos oroli — miloddan avvalgi 270, Afina) — qadimgi yunon faylasufi, öz nomi bilan atalgan falsafiy maktab — epikurçilikning asosçisi. Uning ta'limotiga köra, inson baxtining kaliti istaklarni oqilona çeklaş, asossiz qörquvlardan xalos böliş, döstlik va ezgu hayotdir.1

Inglizça Vikipediyaga köra, Epikur Egey dengizidagi Samos orolida afinalik köçmanlar oilasida tuğilgan. Yoşligida Samosdagi platonçi Pamfildan, keyinroq Demokrit izdoşi Navsifandan saboq olgan. Miloddan avvalgi 311-yil atrofida Mitilenada dars bera boşlagan, söng Lampsakda maktab oçgan.

ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 306-yildan Epikur Afinada yaşab, umrining oxirigaça şu yerda qolgan. Inglizça Vikipediya ma'lumotiça, bu yerda u öziga qaraşli boğda «Boğ» deb nomlangan maktabga asos solgan. Maktab a'zolari umumiy mulkka ega bölib, birga yaşagan, ustoz va şogird örtasida qattiq iyerarxiya bölmagan; uning safida ayollar ham bölgan. Faylasuf miloddan avvalgi 270-yilda uzoq va oğriqli kasallikdan söng vafot etgan, lekin manbalarga köra, oxirgi kunlarigaça ruhan tetik qolib, dars berişni davom ettirgan.

ÖzME Epikurni 300 dan ortiq asar muallifi deb körsatadi, biroq ulardan faqat bir neça maktub, hikmatli sözlar töplami va ayrim parçalar saqlanib qolgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning ta'limoti haqidagi asosiy ma'lumotlar keyingi mualliflar, xususan Rim şoiri Lukretsiy asarlari orqali yetib kelgan.

ÖzME'ga köra, Epikur falsafani uç qismga bölgan: fizika (tabiat haqidagi ta'limot), kanonika (biliş nazariyasi) va etika.

Fizika. Bu sohada Epikur Demokritning atomlar haqidagi ta'limotini davom ettirgan. Uning fikriça, olam çeksiz, son-sanoqsiz va doimiy harakat hamda özgarişda. Inglizça Vikipediyaga köra, u Demokritdan farqli ravişda atomlar öz yölidan tasodifan oğişi mumkinligi haqidagi ğoyani ilgari surgan va bu bilan inson irodasi erkinligini asoslamoqçi bölgan. ÖzME qayd etişiça, Epikur Platonning ğoyalar olami va Aristotelning «birinçi turtki» haqidagi qaraşlarini qabul qilmagan. U xudolar mavjudligini inkor etmagan, lekin ular olamlar orasidagi böşliqda befarq yaşaydi va dunyo hamda odamlar işiga aralaşmaydi, deb hisoblagan. Jon ham moddiy, tana bilan boğliq bölib, tana ölgaç, u ham yöq böladi.

Kanonika. Epikur dunyoni bilib bölişini tan olgan va bilişning asosi sezgilar ekanini ta'kidlagan. ÖzME'ga köra, u kanonikaning vazifasini haqiqatni biliş va uning mezonlarini topişda körgan.

Etika. Faylasufning axloqiy ta'limotida adolat, döstlik va donolik markaziy örin tutadi. ÖzME'ga köra, Epikur adolatni boşqaga zarar yetkazmaslik va özi ham zarar körmaslik deb tuşungan, döstlikni esa abadiy ezgulik deb bilgan. Hayotning maqsadi — azob-uqubatdan xalos böliş, tananing soğlomligi va ruhning xotirjamligi, ya'ni ataraksiya. Tabiatni biliş insonni qörquvdan, ölim vahimasidan va xurofotlardan qutqaradi. «Odamlardan yiroqroq yaşa» degan fikr uning şiori bölgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, epikurçilik Rim respublikasining sönggi yillarida eng keng tarqalgan, ammo antik davr oxirida yöqolib ketgan. Örta asrlarda Epikur nomi notöğri ravişda ayş-işrat tarafdori sifatida tilga olingan. XVII asrda fransuz ruhoniysi Pyer Gassendi uning ta'limotini qayta tikladi; keyinçalik bu qaraşlar Jon Lokk va Karl Marks kabi mutafakkirlarga ham ta'sir körsatgan.