Epikur
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 163-b. — ziyouz.com
Epikur (mil. av. 341, Samos o. — mil.av. 270, Afina) — yunon faylasufi. 306 yildan Afinada yaşagan, öz nomi bilan atalgan falsafa maktabiga asos solgan. E. 300 dan ortiq asar muallifi hisoblanadi. Lekin uning bir neça xati, aforizmlari va esda ligigina saqlanib qolgan. E. falsafani fizika (tabiat töğrisidagi ta'limot), kanonika (biliş töğrisidagi ta'limot, unda sensualizmga amal qilgan) va etikaga bölgan. E. fizikada Demokritning atomistika ta'limotiga ergaşdi. Son-sanoqsiz olamlar orasidagi fazolarda yaşayotgan befarq xudolar mavjud deb bildi, lekin ularning koinot va odamlar hayotiga aralaşuvini inkor etdi. U Platonning «ğoyalar dunyosi», Aristotelning «birinçi turtki» va boşqalarning ğayritabiiy kuçlar haqidagi ğoyalariga qöşilmadi, olam sonsanoqsiz, çeksiz, doimiy harakatda va özgarişda deb hisobladi. E.ning fikriça, jon moddiy, tana bilan boğliq, tana ölişi bilan u ham öladi.
E. kanonikaga doir qaraşlarida dunyoni ilmiy biliş mumkinligini e'tirof etdi. U kanonikaning maqsadi haqiqatni biliş, haqiqat mezonlarini topiş va aniqlaşda deb tuşundi. E. etikasida adolat, döstlik, donişmandlik tuşunçalari muhim örin egallaydi. Adolat tuşunçasini özgaga zarar yetkazmaslik va undan zarar körmaslik deb biladi. Uning fikriça, döstlikning asosida individning şaxsiy ehtiyoji yotadi; aqllilik — muvaqqat ezgulik, döstlik — abadiy ezgulik.
Odamlardan yiroq bölib yaşa, degan fikr E.ning şiori bölgan. U. azobuqubatlarning bölmasligi, tanning soğlomligi va ruhning betaşvişligi (ataraksiya)ni hayotning maqsadi deb bilgan. Uning fikriça, tabiatni biliş qörquvdan, ölim dahşatidan, irimsirimlar va, umuman, dindan xalos qiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭПИКУР (мил. ав. 341, Самос о. — мил.ав. 270, Афина) — юнон файласуфи. 306 йилдан Афинада яшаган, ўз номи билан аталган фалсафа мактабига асос солган. Э. 300 дан ортиқ асар муаллифи ҳисобланади. Лекин унинг бир неча хати, афоризмлари ва эсда лигигина сақланиб қолган. Э. фалсафани физика (табиат тўғрисидаги таълимот), каноника (билиш тўғрисидаги таълимот, унда сенсуализмга амал қилган) ва этикага бўлган. Э. физикада Демокритнинг атомистика таълимотига эргашди. Сон-саноқсиз оламлар орасидаги фазоларда яшаётган бефарқ худолар мавжуд деб билди, лекин уларнинг коинот ва одамлар ҳаётига аралашувини инкор этди. У Платоннинг «ғоялар дунёси», Аристотелнинг «биринчи туртки» ва бошқаларнинг ғайритабиий кучлар ҳақидаги ғояларига қўшилмади, олам сонсаноқсиз, чексиз, доимий ҳаракатда ва ўзгаришда деб ҳисоблади. Э.нинг фикрича, жон моддий, тана билан боғлиқ, тана ўлиши билан у ҳам ўлади.
Э. каноникага доир қарашларида дунёни илмий билиш мумкинлигини эътироф этди. У канониканинг мақсади ҳақиқатни билиш, ҳақиқат мезонларини топиш ва аниқлашда деб тушунди. Э. этикасида адолат, дўстлик, донишмандлик тушунчалари муҳим ўрин эгаллайди. Адолат тушунчасини ўзгага зарар етказмаслик ва ундан зарар кўрмаслик деб билади. Унинг фикрича, дўстликнинг асосида индивиднинг шахсий эҳтиёжи ётади; ақллилик — муваққат эзгулик, дўстлик — абадий эзгулик.
Одамлардан йироқ бўлиб яша, деган фикр Э.нинг шиори бўлган. У. азобуқубатларнинг бўлмаслиги, таннинг соғломлиги ва руҳнинг беташвишлиги (атаракция)ни ҳаётнинг мақсади деб билган. Унинг фикрича, табиатни билиш қўрқувдан, ўлим даҳшатидан, иримсиримлар ва, умуман, диндан халос қилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.