Aleksandr Makedonskiy

Aleksandr Makedonskiy (Aleksandr III, Buyuk Aleksandr; Şarqda Iskandar, Iskandar Zulqarnayn, Iskandar Maqduniy nomlari bilan maşhur; miloddan avvalgi 356-yil, Pella — miloddan avvalgi 323-yil iyun, Bobil) — Makedoniya podşosi (miloddan avvalgi 336-yildan), qadimgi dunyoning eng maşhur sarkardalaridan biri, öz davridagi eng yirik saltanat asosçisi. Uning yurişlari bilan Şarqda yunon madaniyati keng tarqalgan ellinizm davri boşlangan.12

Rusça Vikipediyaga köra, Aleksandr Makedoniyada hukmronlik qilgan Argeadlar sulolasiga mansub bölgan. U Makedoniya poytaxti Pella şahrida tuğilgan; otasi — podşo Filipp II, onasi — Epir malikasi Olimpiada. Inglizça Vikipediyaga köra, uning tuğilgan kuni ehtimol miloddan avvalgi 356-yilning 20-iyuliga töğri keladi, biroq aniq sana noma'lum. ÖzME'ga köra, Aleksandr faylasuf Aristoteldan ta'lim olgan, harbiy işni esa otasidan örgangan; Inglizça Vikipediyaga köra, Aristotel uni 16 yoşigaça öqitgan.

Miloddan avvalgi 336-yilda Filipp II fitnaçilar qölida öldirilgaç, 20 yoşli Aleksandr taxtga ötirgan. Rusça Vikipediyaga köra, u dastlab frakiyaliklar qözğolonini bostirgan va Yunonistonni qayta böysundirgan, isyon kötargan Fiva şahri vayron qilingan.

ÖzME'ga köra, fors davlatiga qarşi yuriş Filipp II davridayoq boşlangan bölib, uning ölimi tufayli töxtab qolgan edi. Aleksandr uni miloddan avvalgi 334-yilda qayta boşlagan. ÖzME'ga köra, uning qöşinida 30 mingga yaqin piyoda, 5 ming otliq askar, yengil qurollangan yordamçi otryadlar va 160 kema bölgan, sarkardalari orasida Antipatr, Parmenion va Ptolemey Lag bor edi.

Aleksandr Granik (miloddan avvalgi 334-yil), Iss (333-yil) va Gavgamela (331-yil) janglarida fors qöşinlarini yenggan; keyingi ikki jangda unga podşo Doro III ning özi qarşi turgan. Söng Misr hamda Bobil, Suza, Persepol va Ekbatana kabi markaziy şaharlar egallangan. Rusça Vikipediyaga köra, Aleksandr «Osiyo podşosi» unvonini olgan va atrofiga şarq zodagonlarini ham yaqinlaştira boşlagan.

ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 329-yilda Aleksandr Baqtriyani egallagaç, satrap Bess Oks (Amudaryo) daryosidan ötib Navtaka (Qaşqadaryo vohasi) tomon çekingan, ammo tez orada qölga olinib qatl etilgan. Aleksandr Marokanda (Samarqand) ni egallab, Sirdaryo böyida Aleksandriya Esxata («Çekka Iskandariya») şahriga asos solgan.

ÖzME mahalliy aholining qattiq qarşiligini batafsil yoritadi. Usruşonadagi yetti şahar-qal'a, ayniqsa ularning eng kattasi Kiropol makedon qöşiniga qattiq qarşilik körsatgan; uni egallaş paytida Aleksandr boşi va böynidan yarador bölgan, şahar himoyaçilaridan 8 mingga yaqini halok bölgan. Suğdiyonada Spitamen boşçiligida qözğolon kötarilib, Marokanda qamal qilingan. Aleksandr Sirdaryo ortidagi saklarga qarşi jang qilgan, söng Spitamenni daşt çegarasigaça ta'qib etgan. ÖzME'ga köra, ortga qaytişda uning qöşini köplab qişloq va qal'alarni vayron qilgan, tinç aholi orasida katta qurbonlar bölgan.

Miloddan avvalgi 329–328-yillar qişini Aleksandr Zariaspa (Baqtra, hozirgi Balx)da ötkazgan. ÖzME'ga köra, şu yerga xorazmiylar podşosi Farasman kelib ittifoq tuzişni taklif etgan. 328–327-yillarda Aleksandr Suğdiyonaning toğ qal'alaridagi qözğolonçilarni böysundirgan va mahalliy zodagon Oksiartning qizi Roksana (Roxşanak)ga uylangan. Rusça Vikipediyaga köra, Örta Osiyoni böysundiriş jami uç yilga (miloddan avvalgi 329–326-yillar) çözilgan.

Miloddan avvalgi 327-yilda Aleksandr Hindistonga yöl olgan. Gidasp daryosi böyidagi jangda u podşo Por qöşinini yenggan va Panjobni egallagan. Biroq uzoq safar va kasalliklardan holdan toygan qöşin Gang vodiysi tomon yurişni davom ettirişdan bos tortgan va Aleksandr Gifasis (hozirgi Beas) daryosi böyidan ortga qaytgan.

Aleksandr Bobilni saltanat poytaxti qilib tanlagan. Rusça Vikipediyaga köra, u Arabistonga yangi yurişga tayyorgarlik körayotgan paytda, miloddan avvalgi 323-yil iyunida 32 yoşida vafot etgan. ÖzME ölim sababini bezgak kasali deb körsatadi, tarixçilar orasida boşqa taxminlar ham bor.

ÖzME'ga köra, Aleksandr yurişlari natijasida vujudga kelgan saltanat Dunaydan Hind daryosigaça çözilgan va qadimgi dunyoning eng yirik davlati bölgan. Biroq uning içki aloqalari mustahkam bölmagani uçun Aleksandr ölimidan keyin u tezda parçalanib ketgan va örnida uning sarkardalari — diadoxlar boşqargan bir qança ellinistik davlatlar paydo bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Aleksandr yigirmadan ortiq şahar barpo etgan, ulardan eng maşhuri — Misrdagi Iskandariya; uning ölimi ellinistik davrning şartli boşlanişi hisoblanadi.

Aleksandr harbiy san'at tarixida eng buyuk sarkardalardan biri sanaladi. Inglizça Vikipediyaga köra, u birorta jangda yengilmagan va uning taktikasi hozir ham harbiy akademiyalarda örganiladi. Uning hayoti haqida köplab rivoyat va afsonalar yaratilgan: «Aleksandr haqida roman» deb ataluvçi asar örta asrlarda yuzdan ortiq tahrir va tarjimada tarqalgan. Rusça Vikipediyaga köra, musulmon an'anasida Aleksandr Qur'onda zikr etilgan Zulqarnayn bilan tenglaştirilgan. Iskandar obrazi Şarq adabiyotida ham markaziy örin egallaydi; jumladan, Alişer Navoiyning «Xamsa»siga kirgan Saddi Iskandariy dostoni unga bağişlangan.