Aleksandr

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 308–309-b. — ziyouz.com

Aleksandr ALEKSANDR, Iskandar Maqduniy (Şarq mamlakatlarida Iskandar, Iskandar Zulqarnayn nomi b-n maşhur) (mil. av. 356, Pella — 323.13.6, Bobil) — makedoniyalik sarkarda va davlat arbobi. Makedoniya podşosi Filipp II va uning rafiqasi Olimpiadaning öğli. Aristoteldan ta'lim olgan, harbiy işni otasidan örgangan. 336 y. Filipp II fitnaçilar tomonidan öldirilgaç, Makedoniya taxtiga ötirgan. 334 y. A. Eronga yuriş boşlaydi; bu bosqinçilik uruşi otasi Filipp II davridayoq boşlangan bölib, uning ölimi tufayli töxtab qolgandi.

A. qöşinida sarkardalardan Antipatr, Parmenion, Ptolemey Lag va b., şuningdek 30 mingga yaqin piyoda jangçi, 5 ming otliq, yengil qurollangan yordamçi otryadlar va 160 kema bölgan. A. Granik (334 y.), Iss (333 y.) va Gavgamela (331 y.) janglarida Doro III qöşinlarini yenggan. A. Eronning markaziy şaharlari — Bobil, Suza, Persepol, Ekbatana hamda Misrni egallagan. A. 329 y. Baqtriyani egallagaç, satrap Bess, Oke (Ukuz, Amudaryo) dan keçib ötib, Navtaka (Qaşqadaryo vohasi) ga çekingan. Ammo Bess tezda qölga olinib, qatl etilgan. Söng, A. Samarqand (Marokanda) ni egallab, Sirdaryo tomon yöl oladida, u yerda şahar barpo etib, uni Aleksandriya Esxata (Çekka Iskandariya) deb ataydi. Umuman A.ning Örta Osiyoga nisbatan bosqinçilik siyosati qattiq qarşilikka uçragan.

Usruşonadagi yettita şahar-qal'a A.ga qattiq qarşilik körsatgan. Bularning içida eng kattasi — Kiropol bölib, Kir II uni boşqa şaharqal'alarga nisbatan baland devor b-n örattirgandi. Uning içida mahalliy aholining köpçilik qismi, eng jangovar jangçilar töplangandi. A. şahar atrofiga xandaq qazittirgan, manjaniqlar (devorteşar maşinalar) b-n devorning bir neça yeridan teşik oçib, u yerdan şaharga bostirib kirmoqçi bölgan. Bu urinişi natijasiz çiqqaç, u harbiy hiyla işlatib, şahar içidan ötgan quruq daryo özani orqali özining xos jangçilari b-n şaharga kirgan. Kiropol mudofaaçilari b-n A. jangçilari örtasida şiddatli jang bölgan. Unda A. boşi va böyniga toş tegib yarador bölgan, bir qança laşkarboşilari (Krater va b.) kamon öqidan şikastlangan. Makedon qöşini katta qiyinçilik b-n şaharni egallagan. Şahar mudofaaçilari (jami 15 ming) dan 8000 ga yaqini halok bölgan, qolgani içki qörğonga yaşiringan, söng taşnalikdan qiynalib taslim bölgan. Makedon qöşini qolgan şaharlarni ham şu tariqa qiyinçilik b-n egallagan. A. mahalliy xalqning jasoratidan şu qadar xavotirga tuşganki, Ptolemeyning aytişiça, u öz jangçilariga asir olingan kişilarni bölib berib, to bu mamlakatdan çiqib ketmagunlariça ularni zanjirband holda saqlaşni topşirgan.

A. Suğdiyonada Spitamen qözğolon kötarib, Marokandani qamal qilgani (q. Spitamen, Spitamen qöeğoloni) va Tanais ortidan saklar podşosining ukasi Kartazis boşçiligidagi katta qöşin unga yordamga yetib kelgani haqida xabardor bölgaç, qözğolonçilarga qarşi 2000 kişilik qöşin jönatib, özi saklar tomon qöşin tortgan (q. Tanais daryosi böyidagi jang). Mazkur qöşin tor-mor keltirilgaç, A. şaxsan özi katta kuç b-n Spitamenni daşt çegarasigaça ta'qib qilib borib, ortga qaytişda 120 mingdan ortiq tinç aholini qirib taşlaydi, köplab qişloq va qal'alarni vayron qiladi, ekinzor, boğ-roğlarni payhon etadi.

A. mil. av. 329—328 y.lar qişini Zariaspa (Balx, Baqtra)da ötkazadi. Bahorda uning huzuriga xorasmiylar podşosi Farasman 1500 jangçisi b-n kelib özaro ittifoq tuzişni taklif etadi. A. 328—327 y. boşida Suğdiyonadagi toğlar ustida joylaşgan qal'alardagi qözğolonçilarni böysundirişga juda köp kuç sarflaydi, ularni mağlub qilgaç, Oksiartning qizi Roxşanak (Roksana) ga uylanadi (q. Söğd qoyasi, Xoriyen kal'asi va b.). Mil. av. 327 y. yozida A. söğdlik Oropiyni Söğdiyona hokimi etib tayinlab, özi Hindistonga yuriş qiladi-da, Gidasp daryosi (Hind d. irmoği) sohilida katta qiyinçilik b-n podşo Por qöşini ustidan zafar qozonadi. Şu tariqa A. Panjobni egallab, Gang daryosi vodiysiga yurişni davom ettirmoqçi böladi. Biroq safar va kasallik azobidan holdan toygan qöşinning oçiqdan-oçiq qarşiligiga duç keladi. Şu bois A. Gifasis daryosi (Hind d. şarqiy irmoği) böyidan ortga qaytişga majbur böladi.

A. öz davlatining poytaxti qilib Bobil ş.ni tanlagan va şu yerda yangi yurişlarga tayyorgarlik köriş asnosida bezgak kasaliga yöliqib, vafot etgan.

A. yurişlari natijasida vujudga kelgan ulkan saltanat hududi Hind daryosidan Dunayga qadar çözilgan bölib, u qad. dunyoning eng yirik davlati edi. Lekin mustahkam içki aloqalari bölmagan bu saltanat A. vafot etgaç, tezda parçalanib ketgan va uning hududida bir qança ellinistik davlatlar vujudga kelgan.

A. harbiy san'at tarixida yirik sarkarda sifatida maşhurdir. Qadim zamonlardan (mil. av. 200 y.) A. haqida köplab rivoyat, afsona, doston va miniatyuralar yaratilgan. Ular örta asr adabiyotiga ham kirib kelgan.

Ad.: Kovale v S. I., Aleksandr Makedonskiy, L., 1937;Trever K., Aleksandr Makedonskiy v Sogde, «Vestnik istorii», 1947, № 5; Be rte l s Ye. E., Roman ob Aleksandre i yego glavniye versii na Vostoke, M.— L., 1948.

Faxriddin Hasanov.

Q.: Spitamen, Tanais daryosi böyidagi jang

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АЛЕКСАНДР, Искандар Мақдуний (Шарқ мамлакатларида Искандар, Искандар Зулқарнайн номи б-н машҳур) (мил. ав. 356, Пелла — 323.13.6, Бобил) — македониялик саркарда ва давлат арбоби. Македония подшоси Филипп II ва унинг рафиқаси Олимпиаданинг ўғли. Аристотелдан таълим олган, ҳарбий ишни отасидан ўрганган. 336 й. Филипп II фитначилар томонидан ўлдирилгач, Македония тахтига ўтирган. 334 й. А. Эронга юриш бошлайди; бу босқинчилик уруши отаси Филипп II давридаёқ бошланган бўлиб, унинг ўлими туфайли тўхтаб қолганди.

А. қўшинида саркардалардан Антипатр, Парменион, Птолемей Лаг ва б., шунингдек 30 мингга яқин пиёда жангчи, 5 минг отлиқ, енгил қуролланган ёрдамчи отрядлар ва 160 кема бўлган. А. Граник (334 й.), Исс (333 й.) ва Гавгамела (331 й.) жангларида Доро III қўшинларини енгган. А. Эроннинг марказий шаҳарлари — Бобил, Суза, Персеполь, Экбатана ҳамда Мисрни эгаллаган. А. 329 й. Бақтрияни эгаллагач, сатрап Бесс, Оке (Укуз, Амударё) дан кечиб ўтиб, Навтака (Қашқадарё воҳаси) га чекинган. Аммо Бесс тезда қўлга олиниб, қатл этилган. Сўнг, А. Самарқанд (Мароканда) ни эгаллаб, Сирдарё томон йўл оладида, у ерда шаҳар барпо этиб, уни Александрия Эсхата (Чекка Искандария) деб атайди. Умуман А.нинг Ўрта Осиёга нисбатан босқинчилик сиёсати қаттиқ қаршиликка учраган.

Усрушонадаги еттита шаҳар-қалъа А.га қаттиқ қаршилик кўрсатган. Буларнинг ичида энг каттаси — Кирополь бўлиб, Кир II уни бошқа шаҳарқалъаларга нисбатан баланд девор б-н ўраттирганди. Унинг ичида маҳаллий аҳолининг кўпчилик қисми, энг жанговар жангчилар тўпланганди. А. шаҳар атрофига хандақ қазиттирган, манжаниқлар (девортешар машиналар) б-н деворнинг бир неча еридан тешик очиб, у ердан шаҳарга бостириб кирмоқчи бўлган. Бу уриниши натижасиз чиққач, у ҳарбий ҳийла ишлатиб, шаҳар ичидан ўтган қуруқ дарё ўзани орқали ўзининг хос жангчилари б-н шаҳарга кирган. Кирополь мудофаачилари б-н А. жангчилари ўртасида шиддатли жанг бўлган. Унда А. боши ва бўйнига тош тегиб ярадор бўлган, бир қанча лашкарбошилари (Кратер ва б.) камон ўқидан шикастланган. Македон қўшини катта қийинчилик б-н шаҳарни эгаллаган. Шаҳар мудофаачилари (жами 15 минг) дан 8000 га яқини ҳалок бўлган, қолгани ички қўрғонга яширинган, сўнг ташналикдан қийналиб таслим бўлган. Македон қўшини қолган шаҳарларни ҳам шу тариқа қийинчилик б-н эгаллаган. А. маҳаллий халқнинг жасоратидан шу қадар хавотирга тушганки, Птолемейнинг айтишича, у ўз жангчиларига асир олинган кишиларни бўлиб бериб, то бу мамлакатдан чиқиб кетмагунларича уларни занжирбанд ҳолда сақлашни топширган.

А. Суғдиёнада Спитамен қўзғолон кўтариб, Марокандани қамал қилгани (қ. Спитамен, Спитамен қўэғолони) ва Танаис ортидан саклар подшосининг укаси Картазис бошчилигидаги катта қўшин унга ёрдамга етиб келгани ҳақида хабардор бўлгач, қўзғолончиларга қарши 2000 кишилик қўшин жўнатиб, ўзи саклар томон қўшин тортган (қ. Танаис дарёси бўйидаги жанг). Мазкур қўшин тор-мор келтирилгач, А. шахсан ўзи катта куч б-н Спитаменни дашт чегарасигача таъқиб қилиб бориб, ортга қайтишда 120 мингдан ортиқ тинч аҳолини қириб ташлайди, кўплаб қишлоқ ва қалъаларни вайрон қилади, экинзор, боғ-роғларни пайҳон этади.

А. мил. ав. 329—328 й.лар қишини Зариаспа (Балх, Бақтра)да ўтказади. Баҳорда унинг ҳузурига хорасмийлар подшоси Фарасман 1500 жангчиси б-н келиб ўзаро иттифоқ тузишни таклиф этади. А. 328—327 й. бошида Суғдиёнадаги тоғлар устида жойлашган қалъалардаги қўзғолончиларни бўйсундиришга жуда кўп куч сарфлайди, уларни мағлуб қилгач, Оксиартнинг қизи Рохшанак (Роксана) га уйланади (қ. Сўғд қояси, Хориен калъаси ва б.). Мил. ав. 327 й. ёзида А. сўғдлик Оропийни Сўғдиёна ҳокими этиб тайинлаб, ўзи Ҳиндистонга юриш қилади-да, Гидасп дарёси (Ҳинд д. ирмоғи) соҳилида катта қийинчилик б-н подшо Пор қўшини устидан зафар қозонади. Шу тариқа А. Панжобни эгаллаб, Ганг дарёси водийсига юришни давом эттирмоқчи бўлади. Бироқ сафар ва касаллик азобидан ҳолдан тойган қўшиннинг очиқдан-очиқ қаршилигига дуч келади. Шу боис А. Гифасис дарёси (Ҳинд д. шарқий ирмоғи) бўйидан ортга қайтишга мажбур бўлади.

А. ўз давлатининг пойтахти қилиб Бобил ш.ни танлаган ва шу ерда янги юришларга тайёргарлик кўриш асносида безгак касалига йўлиқиб, вафот этган.

А. юришлари натижасида вужудга келган улкан салтанат ҳудуди Ҳинд дарёсидан Дунайга қадар чўзилган бўлиб, у қад. дунёнинг энг йирик давлати эди. Лекин мустаҳкам ички алоқалари бўлмаган бу салтанат А. вафот этгач, тезда парчаланиб кетган ва унинг ҳудудида бир қанча эллинистик давлатлар вужудга келган.

А. ҳарбий санъат тарихида йирик саркарда сифатида машҳурдир. Қадим замонлардан (мил. ав. 200 й.) А. ҳақида кўплаб ривоят, афсона, достон ва миниатюралар яратилган. Улар ўрта аср адабиётига ҳам кириб келган.

Ад.: Ковале в С. И., Александр Македонский, Л., 1937;Тревер К., Александр Македонский в Согде, «Вестник истории», 1947, № 5; Бе рте л ьс Е. Э., Роман об Александре и его главные версии на Востоке, М.— Л., 1948.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.