Baqtriya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Baqtriya (Baqtriyona) — Amudaryoning yuqori va örta oqimidagi va Hindukuş toğlaridan şimolda joylaşgan tarixiy davlat va hudud. U hozirgi Özbekiston va Tojikistonning janubiy viloyatlari hamda Afğonistonning şimoliy qismini öz içiga olgan.
Tarixi
13Baqtriya–Marğiyona arxeologik majmuasi („Oks sivilizatsiyasi“) taxminan miloddan avvalgi 2200–1700-yillarga oid Bronza davri manzilgohlaridir. Ular 1976-yilda Sovet arxeologi Viktor Sarianidi tomonidan aniqlangan va nomlangan. Ba'zi mualliflarga köra, Baqtriya oriylarning dastlabki vatani bölgan. Aytilişiça, payğambar Zarduşt ham şu hududda dunyoga kelgan va dastlabki izdoşlarini orttirgan.
Ernst Herzfeld fikriça, Baqtriya avval Midiya tarkibida bölgan, miloddan avvalgi 6-asrda Kir II tomonidan Ahamoniylar davlatiga qöşib olingan va Marğiyona bilan birga davlatning ön ikkinçi satrapligini taşkil etgan. Forslar hukmronligi davrida köplab yunonlar Baqtriyaga köçirib yuborilgan. Doro III mağlub bölgaç, satrap Bess qarşilik uyuştirişga urinib, qölga olingan va Aleksandrga topşirilib, öldirilgan. Aleksandr Baqtriyani bosib olib, mağlub satrap Oksiartning qizi Roksanaga uylangan va hududda ikki yunon şahriga asos solgan. Aleksandr vafotidan keyin Baqtriya Salavkiylar imperiyasi tarkibiga kirgan.
Satrap Diodot I taxminan miloddan avvalgi 245-yilda (rus tilidagi manbada — taxminan 255-yilda) mustaqillik e'lon qilib, Yunon-Baqtriya podşoligiga asos solgan. Keyinroq Yevtidem I va uning öğli Demetriy I Hindukuşdan oşib, Hind vodiysini istilo qila boşlagan. Içki nizolar tufayli podşolik parçalanib, Hind-Yunon podşoliklari şakllangan; Menander I buddizmni qabul qilgan. Oxirgi ma'lum hind-yunon podşosi Strato II miloddan avvalgi 55-yilgaça (ba'zi manbalarda milodiy 10-yilgaça) Panjobni boşqargan.
Miloddan avvalgi 2-asrda Baqtriya Parfiya imperiyasi tomonidan bosib olingan, milodiy 1-asr boşida esa Yuyeçji qabilalari Kuşonlar imperiyasiga asos solgan. Şopur I Kuşonlarning ğarbiy qismlarini istilo qilib, Kuşon-Sosoniy podşoligi tuzilgan. Sosoniylar Baqtriyani 4-asrda yöqotib, 6-asrda qayta egallagan. 7-asrda Eronning musulmonlar tomonidan bosib olinişi bilan Baqtriyaning islomlaşuvi boşlangan.
Geografiyasi
13Baqtriya tekisliklari şimolda Amudaryo, janubda va şarqda Hindukuş bilan çegaralangan; ğarbda Karmon çöli va Marğiyona tekisliklariga tutaşgan. Şimolda Suğd, janubda va janubi-şarqda Araxosiya va Gandhara, ğarbda Marğiyona bilan çegaradoş bölgan. Hududni örab turgan toğ tizmalari himoya „devorlari“ vazifasini bajargan. Amudaryo hamda Şirin Tagob, Saripul, Balx va Qunduz kabi kiçik daryolar suğorma dehqonçilikka asos bölgan. Zamin hosildorligi bilan maşhur bölib, zaytundan taşqari antik davr dehqonçilik mahsulotlarining barçasini yetiştirgan. Poytaxti Baqtra hozirgi Balx şahri yaqinida edi.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
13Avestoda Baqtriya „bayroqlar bilan öralgan körkam“ zamin deb atalgan va Ahura Mazda yaratgan „ön olti mukammal zamin“dan biri sifatida tilga olingan. Hudud Zarduştiylikning qadimgi markazlaridan hisoblanadi. Yunon-Baqtriya davrida yunon tili boşqaruv tili bölgan, mahalliy Baqtriya tili esa yunon alifbosi va yunonça sözlarni özlaştirgan. Podşolarning köpçiligi faqat tangalari orqali ma'lum; bunday tangalar Afğonistonda köp topiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Baqtriya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/700 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APABaqtriya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/700
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/700
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q132646wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
- 2Wikidata: Q190055wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.