Baqtriya

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 162–163-b. — ziyouz.com

Baqtriya BAQTRIYA, Baqtriyona, Baxtar zamin Baktriya — Amudaryoning yuqori va örta oqimidagi tarixiy vi-loyat. Asosan hoz. Özbekiston va Tojikistonning jan. viloyatlari hamda Af-ğonistonning şim. qismini öz içiga olgan. Şim. da Suğd, jan.da va jan.-şarqda Araxosiya, Gandxara, ğarbda Ma-rğiyona b-n çegaralangan. Markaziy şahri Baqtra (Zariaspa) bölgan. B. mil.av. 6—4-a.larda Axomaniylar, Aleksandr (Iskandar), Salavkiylar saltanatlari, söngra mil.av. 3-a. örtasidan Yunon-Baqtriya podşoligi tarkibiga kirgan; mil. av. 2-a.da toxarlar tomonidan bosib olingaç, Toxariston deb atala boşlagan.

B.da dastlabki arxeologik tadqiqotlar 19-a.ning 2-yarmidan boşlangan (N.A. Masv. I. V. Muşketov va b.). Şim. B. hududida 1926 — 28 y.larda Şarqmadaniyati muzeyi (hoz. Şarqxalqlari san'-ati muzeyi) ekspsditsiyasi (rahbari B. P. Denike). 1936 — 38 y.larda Termiz arxeologiyakompleks ekspeditsiyasi (rahbari M. Ye. Massoy), 1953 — 54 y.larda Tojikiston arxeologiya ekspeditsiyasi (rahbari M. M. Dyakonov), 1950 — 55 y.lari Özbekiston arxeologiya ekspeditsiyasining Surxondaryo otryadi (rahbari L. I. Albaum) arxeologi k kaziş işlari olib borgan. 1960 y.dan (bir oz tanaffus b-n) Özbekiston san'atşunoslik ekspeditsiyasi (rahbari G. A. Pugaçenkova), 1972 y.dan Özbekiston FA Arxeologiya in-tining Baqtriya ekspeditsiyasi (raxbari V. M. Massoy) arxeologik tadqiqotlarni davom ettirdi. Jan. B. hududi (Şim. Afğoniston)da fransuz arxeologlari — R. Girşman (1936 - 41), D. Şlamberje (1945 - 64), P. Bernar (1964 — 78), şuningdek sobiq Ittifoq-Afgon ekspeditsiyasi (1970 — 78; I. T. Krutikova, V. I. Sarianidi, G. A. Pugaçenkova, A. Asqarov, R. Sulaymonov, Ş. Pidayev, 3. Hakimov, V. N. Yagodin va b.) qaziş işlari olib borgan.

Avesto, Bihistun kitobalari, Nakdş Rustamdagi kitobalar hamda qad. ğind adabiy yodgorliklari — «Rigveda» va «Ramayana»da B. haqida ma'lumotlar mavjud. B. Özbekistonda dehqonçilik madaniyati taraqqiy etgan va ilk davlat tuzu mi vujudga kslgan qad. markazlardan biri. Bu yerda mil. av. 2ming yillikniig 1-yarmidayoq ötroq dehqonçilik madaniyati mavjud bölganligi arxeologi k materiallar b-n isbotlangan. Sotşitepsşan çiqqan topilmalar B.ning ilk şahar tipidagi qad. qişloqlari tarixiy topografiyasi, me'moriy tarhi, madaniyati, aholisining etnik qiyofasi va tarkibini aniqlab berdi. B.ning ötmişda «Ming bir şahar mamlakati» deb atalganligi unda şaharlarning köp bölganligidan guvoxlik beradi. Surxoidaryoning jan. tumanlarida olib borilgan arxe-ologik tadk,iqotlar jarayonida köplab şahar xarobalari topilgan (q. Ayri-tom, Dalvarzintepa, Termiz, Xolçayon va b.). Tarixiy va arxeologik ma'lumotlarga köra baqtriyaliklar belboğli köylak, çolvor va kuloh kiyişgan, çolvorlarining poçasini uçi yuqoriga qayrilgan etiklarining qönjiga tiqib yurişgan. B.da asosan oromiy yozuvidan va mahalliy tillardan foydalanilgan. Mil. av. 6 — 4-a.larda B. madaniyati 2 uslubda taraqqiy etgan. Birinçisi, köproq köçmançi aholi madaniyati b-n boğliq bölib, adabiyotda «hayvon uslubi» (mehnat va jang qurollari, uyrözğor buyumlarini turli hayvonlar suratlari b-n bezaş) deb yuritiladi. Ikkinçisi, ötroqbaqtri-yaliklar madapiyati yodgorliklarida aks etgan (q. Amudaryo xazinasi va b.). Budav-rda metall işlaş sanoati (q. Dalvarzintepa va b.), me'morlik (q. Kuçuk-tepa, Hal'aimir va b.), xalq oğzaki ijodiyoti taraqqiy etgan. B. madaniyati, ayniqsa mil. av. 1mingyillikning sönggi asrlarida yuksalgan (q. Xotin-rabod va b.). Mahalliy xalq madaniyati yunon, hind va fors madaniyatlari an'analari ta'sirida ham boyigan. Mil. av. 2 — 1-a.larda ipakçilik va pillaçilik rivojlangan (yana q. Sopollitepa). Bu davrga oid me'morlik yodgorliklari, numizmatika materiallari, tasviriy va amaliy san'at namunalari Termiz, Zartepa, Dalvarzintepa. Qal'a-imir, Xolçayon va b. joylardan topilgan. Jan. B.dagi Bagram, Balx, Daşli, Dilbarjin, Oyxonim, Oltindilsrte-pa, Xadda (Afğoniston) va Taksila (Pokiston)da olib borilgan arxeologik tadqiqotlar bu hakdagi ma'lumotlarni yanada boyitdi.

Ad.: Drevnyaya Baktriya, L., 1974; S a g dul -laye v A. S, Usadbö drevney Baktrii, T.. 1987.

Q.: Dalvarzintepa, Dalvarzintepa, Sopollitepa, Termiz

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БАҚТРИЯ, Бақтриёна, Бахтар замин Бактрия — Амударёнинг юқори ва ўрта оқимидаги тарихий ви-лоят. Асосан ҳоз. Ўзбекистон ва Тожикистоннинг жан. вилоятлари ҳамда Аф-ғонистоннинг шим. қисмини ўз ичига олган. Шим. да Суғд, жан.да ва жан.-шарқда Арахосия, Гандхара, ғарбда Ма-рғиёна б-н чегараланган. Марказий шаҳри Бақтра (Зариаспа) бўлган. Б. мил.ав. 6—4-а.ларда Ахоманийлар, Александр (Искандар), Салавкийлар салтанатлари, сўнгра мил.ав. 3-а. ўртасидан Юнон-Бақтрия подшолиги таркибига кирган; мил. ав. 2-а.да тохарлар томонидан босиб олингач, Тохаристон деб атала бошлаган.

Б.да дастлабки археологик тадқиқотлар 19-а.нинг 2-ярмидан бошланган (Н.А. Масв. И. В. Мушкетов ва б.). Шим. Б. ҳудудида 1926 — 28 й.ларда Шарқмаданияти музейи (ҳоз. Шарқхалқлари санъ-ати музейи) экспсдицияси (раҳбари Б. П. Денике). 1936 — 38 й.ларда Термиз археологиякомплекс экспедицияси (раҳбари М. Е. Массой), 1953 — 54 й.ларда Тожикистон археология экспедицияси (раҳбари М. М. Дьяконов), 1950 — 55 й.лари Ўзбекистон археология экспедициясининг Сурхондарё отряди (раҳбари Л. И. Альбаум) археологи к казиш ишлари олиб борган. 1960 й.дан (бир оз танаффус б-н) Ўзбекистон санъатшунослик экспедицияси (раҳбари Г. А. Пугаченкова), 1972 й.дан Ўзбекистон ФА Археология ин-тининг Бақтрия экспедицияси (рахбари В. М. Массой) археологик тадқиқотларни давом эттирди. Жан. Б. ҳудуди (Шим. Афғонистон)да француз археологлари — Р. Гиршман (1936 - 41), Д. Шламберже (1945 - 64), П. Бернар (1964 — 78), шунингдек собиқ Иттифоқ-Афгон экспедицияси (1970 — 78; И. Т. Крутикова, В. И. Сарианиди, Г. А. Пугаченкова, А. Асқаров, Р. Сулаймонов, Ш. Пидаев, 3. Ҳакимов, В. Н. Ягодин ва б.) қазиш ишлари олиб борган.

Авесто, Биҳистун китобалари, Накдш Рустамдаги китобалар ҳамда қад. ғинд адабий ёдгорликлари — «Ригведа» ва «Рамаяна»да Б. ҳақида маълумотлар мавжуд. Б. Ўзбекистонда деҳқончилик маданияти тараққий этган ва илк давлат тузу ми вужудга кслган қад. марказлардан бири. Бу ерда мил. ав. 2минг йилликнииг 1-ярмидаёқ ўтроқ деҳқончилик маданияти мавжуд бўлганлиги археологи к материаллар б-н исботланган. Сотшитепсшан чиққан топилмалар Б.нинг илк шаҳар типидаги қад. қишлоқлари тарихий топографияси, меъморий тарҳи, маданияти, аҳолисининг этник қиёфаси ва таркибини аниқлаб берди. Б.нинг ўтмишда «Минг бир шаҳар мамлакати» деб аталганлиги унда шаҳарларнинг кўп бўлганлигидан гувохлик беради. Сурхоидарёнинг жан. туманларида олиб борилган архе-ологик тадк,иқотлар жараёнида кўплаб шаҳар харобалари топилган (қ. Айри-том, Далварзинтепа, Термиз, Холчаён ва б.). Тарихий ва археологик маълумотларга кўра бақтрияликлар белбоғли кўйлак, чолвор ва кулоҳ кийишган, чолворларининг почасини учи юқорига қайрилган этикларининг қўнжига тиқиб юришган. Б.да асосан оромий ёзувидан ва маҳаллий тиллардан фойдаланилган. Мил. ав. 6 — 4-а.ларда Б. маданияти 2 услубда тараққий этган. Биринчиси, кўпроқ кўчманчи аҳоли маданияти б-н боғлиқ бўлиб, адабиётда «ҳайвон услуби» (меҳнат ва жанг қуроллари, уйрўзғор буюмларини турли ҳайвонлар суратлари б-н безаш) деб юритилади. Иккинчиси, ўтроқбақтри-яликлар мадапияти ёдгорликларида акс этган (қ. Амударё хазинаси ва б.). Будав-рда металл ишлаш саноати (қ. Далварзинтепа ва б.), меъморлик (қ. Кучук-тепа, Ҳалъаимир ва б.), халқ оғзаки ижодиёти тараққий этган. Б. маданияти, айниқса мил. ав. 1мингйилликнинг сўнгги асрларида юксалган (қ. Хотин-рабод ва б.). Маҳаллий халқ маданияти юнон, ҳинд ва форс маданиятлари анъаналари таъсирида ҳам бойиган. Мил. ав. 2 — 1-а.ларда ипакчилик ва пиллачилик ривожланган (яна қ. Сополлитепа). Бу даврга оид меъморлик ёдгорликлари, нумизматика материаллари, тасвирий ва амалий санъат намуналари Термиз, Зартепа, Далварзинтепа. Қалъа-имир, Холчаён ва б. жойлардан топилган. Жан. Б.даги Баграм, Балх, Дашли, Дилбаржин, Ойхоним, Олтиндилсрте-па, Хадда (Афғонистон) ва Таксила (Покистон)да олиб борилган археологик тадқиқотлар бу ҳакдаги маълумотларни янада бойитди.

Ад.: Древняя Бактрия, Л., 1974; С а г дул -лае в А. С, Усадьбў древней Бактрии, Т.. 1987.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.