Sopollitepa

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 529–531-b. — ziyouz.com

Sopollitepa — Surxondaryo viloyatining (Muzrabod tumani) Şerobod çölini kesib ötgan Ölanbuloqsoy yoqasiga joylaşgan jez davriga oid arxeologik yodgorlik. U 1968 y. arxeolog L. Albaum tomonidan topilgan. 1969—74 y.larda A. Asqarov tomonidan örganilgan S.ning maydoni taxm. 3 ga. Uning 1 ga.ga yaqin markaziy qismi mudofaa devorlari bilan örab olingan. Qal'a atrofidagi maydonning kata qismi buzilib, paxta dalalariga aylantirilgan. Tepaning ustki qismida sopol sinikdari kalaşib yotganligi uçun u mahalliy aholi orasida S. deb atalgan. S.da ötkazilgan arxeologik kazişmalar natijasiga köra, uning markaziy qismi murabba (82x82 m.) şaklida qurilgan qal'adan iborat. Qal'aning tomonlari göyo 3 qator mudofaa devorlari bilan örab olingan. Aslida esa, qal'ani örab olgan devorlar tizimi içki va taşqi yölaksimon qopqonlardan taşkil topgan bölib qal'a taşqi mudofaa çiziğida tomonlarga parallel qilib 8 ta yölaksimon qopqonlar joylaştirilgan. Qal'aning içki mudofaa çiziğining markaziga va har tört tomon burçaklariga bittadan, hammasi bölib 8 ta yölaksimon qopqonlar joylaştirilgan. Yölaksimon qopqon tizimining joylaşiş rejasiga köra, qal'aga kiriş darvozasi ham göyo 8 ta. Aslida esa haqiqiy darvoza qal'a jan. tomonining markaziga joylaşgan, qolgan «darvozalar» harbiy xavf tuğilganda qopqon vazifasini bajargan. Qal'aning içki mudofaa tizimida, yölaksimon qopqonlar oraliğida, har tomonda ikkitadan murabba şaklida qurilgan xonalar bölib, ularga qal'a içki tomonidan eşik oçilgan. Aynan ana şu xonalar tomon qal'a içiga joylaşgan turar joy majmualari oralab tor köçalar ötgan. Qal'a içidagi turar joy majmualari uning içki devorlari böylab joylaşgan. Ular ana şu köçalar orqali 8 ta mahallaga bölingan. Qal'a markazida esa oçik, maydon bor. Qal'a darvozasidan boşlangan keng yöl va tor köçalar ana şu maydon bilan boğlangan. Bularning barçasi S. jamoalarining mudofaa tizimini taşkil etgan. Bunday murakkab me'moriy inşoot oldindan öylangan aniq reja va ğoya asosida qurilgan. S. qal'a qörğonining me'moriy tarhi protoşahar tarkibini eslatadi, uni maxsus öylab topilgan mudofaa rejasi esa amaliy tajribadan kelib çiqib, qal'a boş rejasi ğoyasiga qatiy böysundirilgan. Aynan, mana şunday mudofaa tizimi S. xavfsizligini yukrri darajada ta'minlay olgan. S. mudofaa tizimini taşkil etgan uzun yölaklar dastlab mudofaa inşooti vazifasini bajargan. Ularga mudofaa inşooti sifatida talab söngaç, sekinasta boşqa maqsadlarda foydalanilgan. Mac, şim. va şarqiy içki yölaklar xilxona sifatida foydalanilsa, ğarbiy va jan. yölaklar kulolçilik ustaxonalari sifatida foydalanilgan. Har bir mahallada uruğ jamoalarining xilxonalari bölib, marhumlar mudofaa devorlari ostiga, uylarning poli ostiga kömilgan. Uruğ boşliklarining qabrlari esa, odatda, oila öçoği röparasida uçratiladi.

S.da ötkazilgan qaziş jarayonida 150 dan ortiq turar joy majmualari oçildi. Ularni mahalla böyiça taqsimlaganda har bir mahalla maydoniga 15—20 tagaça oilaviy turar joy majmualari töğri keladi. Lekin, ular bir vaqtda bunyod etilmagan. S.da odamlar kança vaqt yaşaganligini örganiş maqsadida uning har xil joylarida şurflar solindi. Şurf kesmalariga kura, mudofaa inşootlari va uyjoy majmualari poydevorsiz qurilgan. Oilaviy uyjoy majmualari köp xonali bölib, har bir oilaga qaraşli köp xonali uyning biri devorining ostida mörili öçoq, ikkinçisida sandal örni yoki toza kulli qurbongoh çuqurçasi, uçinçisidan esa omborxona sifatida foydalanilgan. Bular oila birligini anglatuvçi muhim belgi edi. Bir neça şunday oila birliklari katta patriarxal uruğ jamoasini taşkil etgan. S. ana şunday katta patriarxal uruğ jamoalaridan 8 tasini birlaştirgan qişloq jamoasi edi. S. uylari va mudofaa inşootlari somon qöşilgan xom ğiştlardan qurilgan. Uy devorlari andavalar yordamida silliq kilib suvalgan (topilmalar orasida sopol andava ham bor), suvoq ustidan havorang ohak bilan okdangan.

Har bir patriarxal jamoa mahallasi qoşida ularning kundalik ehtiyojidan kelib çiqqan holda kulolçilik sexi va metall eritiş ustaxonalari mavjud. Xonalarning ba'zi birlari töqimaçilik maqsadlariga moslab qurilgan. Ular keng va uzun bölib, töquv dastgohini örnatişga möljallab qurilgan. Ana şunday xonalarda urçuq toşlar, suyak taroqlar, toş va sopol qadoqtoşlar köproq uçratilgan. S.da töqimaçilik ipak, paxta va hayvon yungi xom aşyosi asosida qurilganligi haqida dalolat beruvçi topilmalar bor.

S. sopollari çarxda yasalgan, 2 qavatli xumdonda pişirilgan. Ular nafis, jarangdor, naqşsiz. Kulollar sopol i. ç.da asosiy e'tiborni mutanosiblik va şaklga qaratgan. Ular juda sifatli uzun oyoqli vazalar, konussimon kosalar va nimkosalar, qadaxlar va xurmaçalar, köza va közaçalar, xum va xumçalar, çoynak va piyolalar, toğora va laganlardan iborat.

S.da jezdan qirğiç va piçoqlar, bolta va teşalar, igna va bigiz, iskana va randa tişlari, közgu va muhr, surmadon va xilma xil idişlar, bilaguzuk, soç turmaklagiçlar, sirğa va uzuklar, tillaqoş va qoş tergiçlar işlab çiqarilgan.

S. da 158 ta qabr oçilgan. Ularning deyarli barça aşyoviy dalillari butunligiça bizgaça yetib kelgan. Qabrlar hoz. zamon qabrlaridan farq qilmaydi: ayvonça, ayvonçalarning ğarbiy çetida, undan pastroqda lahad — jasadxona, uning oğzi yarim engaştirilib terilgan ğiştlar bilan berkitilgan. Ayvonça lahaddan çiqqan toza tuproq bilan tölğizilib usti suvab qöyilgan. Birgina farqi S. lahadlari kengroq, qabr oğziga yaqin böş maydonga turli idiş tovoqlar, mehnat va b. harbiy qurollar, taqinçoq, bezak buyumlari va b. qöyilgan. Lahadda erkaklar ğujanak holda öng tomoni bilan, ayollar esa çap tomoni bilan yotibdi. Har ikki jins ham kafanda emas, balki hayotlik vaqtidagi bayramona kiyimda kömilgan. Erkaklar qabrida mehnat va harbiy qurollar, ayollar qabrida turli xil taqinçoq va bezaklar uçraydi. Qabrlardan topilgan aşyolar tarkibiga qarab, marhumlarning kasbini aniq aytiş mumkin. Demak, sopollitepaliklar e'tiqodiga köra, ular narigi dunyoda ham yaşaşda davom etişlarini tasavvur qilganlar. Mozordagi aşyolarning «boy va kambağalligi» ularning yoşi va jamoada tutgan mavqei bilan boglik bölgan. Qabrlarda bitgadan, ba'zan esa ikkitadan skeletlar uçraydi. Ba'zida ayolni emizikli bolasi bilan kömiş hollari ham uçraydi. Uzoq ötmişdagi ajdodlarimiz udumiga köra, ona ölsa uning emizikli bolasi bilan kömiş tabiiy hol hisoblangan bölsa kerak. S.da örganilgan juft qabrlarda erkak va ayol birga kömilgan bölib, ularning birontasining suyagida majburiy ölim izlari uçramaydi. Demak, ular öz ajali ila hayot bilan vidolaşganlar.

Keyinroq, köçmançi mulkdor çorvadorlar orasida köp xotinlik tabiiy holga aylangan harbiy demokratiya davrida «narigi dunyoda hayotning davom etişi» haqidagi ibtidoiy aqidaga köra, skif podşolari va qabila sardorlari bilan ularning xotin va çörilaridan bir qismini majburiy öddirib birga kömiş odat tusini olgan. Ana şu odatning dastlabki ildizlari S.da közga taşlanadi, qabrlarda odam jasadi örnida mayda hayvon skeletlari uçratilgan, bunday qabrlar kenotaf nomi bilan ataladi. Ularga bedarak yöqolgan marhum örniga jamoa dafn an'anasiga köra, uning tirik jon mulkidan bir qöyni öldirib kömiş lozim topilgan. S. kenotaf qabrlarining deyarli barçasi erkaklarga tegişli edi.

S aholisi e'tiqodida quyoşga, olovga siğiniş öz aksini topgan. Uning izlari ayrim xonalar maydonida uçratilgan sandal ötxonasi sifatida qabul qilingan toza kulli çuqurçalar edi. Bularning barçasi otaşparastlar e'tiqodiga aloqador belgilar edi.

S. jamoasi mazkur maskanda 150—200 y.lar çamasi yaşab, suv tanqisligidan, suvga qulay yangi unumdor yerlar qidirib, Şerobod daryoning qad. özani Böstonsoy soxillariga köçib ketadilar. Bu voqealar mil. av. 2ming yillikning birinçi yarmida sodir böldi. S. dehqonlari yangi joyni özlaştirib, Özbekiston jan.da eng qad. ilk şaharni barpo etadilar. U şahar Özbekiston tarixida Jarqöton nomi bilan atalib, uning protoşahri S xisoblanadi.

Ad.: Askarov A., Sapallitepa, T., 1973; Askarov A., Drevnezemledelçeskaya kultura epoxi bronzi yuga Uzbekistana, T., 1977.

Ahmadali Askarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СОПОЛЛИТЕПА — Сурхондарё вилоятининг (Музрабод тумани) Шеробод чўлини кесиб ўтган Ўланбулоқсой ёқасига жойлашган жез даврига оид археологик ёдгорлик. У 1968 й. археолог Л. Альбаум томонидан топилган. 1969—74 й.ларда А. Асқаров томонидан ўрганилган С.нинг майдони тахм. 3 га. Унинг 1 га.га яқин марказий қисми мудофаа деворлари билан ўраб олинган. Қалъа атрофидаги майдоннинг ката қисми бузилиб, пахта далаларига айлантирилган. Тепанинг устки қисмида сопол синикдари калашиб ётганлиги учун у маҳаллий аҳоли орасида С. деб аталган. С.да ўтказилган археологик казишмалар натижасига кўра, унинг марказий қисми мурабба (82x82 м.) шаклида қурилган қалъадан иборат. Қалъанинг томонлари гўё 3 қатор мудофаа деворлари билан ўраб олинган. Аслида эса, қалъани ўраб олган деворлар тизими ички ва ташқи йўлаксимон қопқонлардан ташкил топган бўлиб қалъа ташқи мудофаа чизиғида томонларга параллел қилиб 8 та йўлаксимон қопқонлар жойлаштирилган. Қалъанинг ички мудофаа чизиғининг марказига ва ҳар тўрт томон бурчакларига биттадан, ҳаммаси бўлиб 8 та йўлаксимон қопқонлар жойлаштирилган. Йўлаксимон қопқон тизимининг жойлашиш режасига кўра, қалъага кириш дарвозаси ҳам гўё 8 та. Аслида эса ҳақиқий дарвоза қалъа жан. томонининг марказига жойлашган, қолган «дарвозалар» ҳарбий хавф туғилганда қопқон вазифасини бажарган. Қалъанинг ички мудофаа тизимида, йўлаксимон қопқонлар оралиғида, ҳар томонда иккитадан мурабба шаклида қурилган хоналар бўлиб, уларга қалъа ички томонидан эшик очилган. Айнан ана шу хоналар томон қалъа ичига жойлашган турар жой мажмуалари оралаб тор кўчалар ўтган. Қалъа ичидаги турар жой мажмуалари унинг ички деворлари бўйлаб жойлашган. Улар ана шу кўчалар орқали 8 та маҳаллага бўлинган. Қалъа марказида эса очик, майдон бор. Қалъа дарвозасидан бошланган кенг йўл ва тор кўчалар ана шу майдон билан боғланган. Буларнинг барчаси С. жамоаларининг мудофаа тизимини ташкил этган. Бундай мураккаб меъморий иншоот олдиндан ўйланган аниқ режа ва ғоя асосида қурилган. С. қалъа қўрғонининг меъморий тарҳи протошаҳар таркибини эслатади, уни махсус ўйлаб топилган мудофаа режаси эса амалий тажрибадан келиб чиқиб, қалъа бош режаси ғоясига қатьий бўйсундирилган. Айнан, мана шундай мудофаа тизими С. хавфсизлигини юкрри даражада таъминлай олган. С. мудофаа тизимини ташкил этган узун йўлаклар дастлаб мудофаа иншооти вазифасини бажарган. Уларга мудофаа иншооти сифатида талаб сўнгач, секинаста бошқа мақсадларда фойдаланилган. Mac, шим. ва шарқий ички йўлаклар хилхона сифатида фойдаланилса, ғарбий ва жан. йўлаклар кулолчилик устахоналари сифатида фойдаланилган. Ҳар бир маҳаллада уруғ жамоаларининг хилхоналари бўлиб, марҳумлар мудофаа деворлари остига, уйларнинг поли остига кўмилган. Уруғ бошликларининг қабрлари эса, одатда, оила ўчоғи рўпарасида учратилади.

С.да ўтказилган қазиш жараёнида 150 дан ортиқ турар жой мажмуалари очилди. Уларни маҳалла бўйича тақсимлаганда ҳар бир маҳалла майдонига 15—20 тагача оилавий турар жой мажмуалари тўғри келади. Лекин, улар бир вақтда бунёд этилмаган. С.да одамлар канча вақт яшаганлигини ўрганиш мақсадида унинг ҳар хил жойларида шурфлар солинди. Шурф кесмаларига кура, мудофаа иншоотлари ва уйжой мажмуалари пойдеворсиз қурилган. Оилавий уйжой мажмуалари кўп хонали бўлиб, ҳар бир оилага қарашли кўп хонали уйнинг бири деворининг остида мўрили ўчоқ, иккинчисида сандал ўрни ёки тоза кулли қурбонгоҳ чуқурчаси, учинчисидан эса омборхона сифатида фойдаланилган. Булар оила бирлигини англатувчи муҳим белги эди. Бир неча шундай оила бирликлари катта патриархал уруғ жамоасини ташкил этган. С. ана шундай катта патриархал уруғ жамоаларидан 8 тасини бирлаштирган қишлоқ жамоаси эди. С. уйлари ва мудофаа иншоотлари сомон қўшилган хом ғиштлардан қурилган. Уй деворлари андавалар ёрдамида силлиқ килиб сувалган (топилмалар орасида сопол андава ҳам бор), сувоқ устидан ҳаворанг оҳак билан окданган.

Ҳар бир патриархал жамоа маҳалласи қошида уларнинг кундалик эҳтиёжидан келиб чиққан ҳолда кулолчилик цехи ва металл эритиш устахоналари мавжуд. Хоналарнинг баъзи бирлари тўқимачилик мақсадларига мослаб қурилган. Улар кенг ва узун бўлиб, тўқув дастгоҳини ўрнатишга мўлжаллаб қурилган. Ана шундай хоналарда урчуқ тошлар, суяк тароқлар, тош ва сопол қадоқтошлар кўпроқ учратилган. С.да тўқимачилик ипак, пахта ва ҳайвон юнги хом ашёси асосида қурилганлиги ҳақида далолат берувчи топилмалар бор.

С. сополлари чархда ясалган, 2 қаватли хумдонда пиширилган. Улар нафис, жарангдор, нақшсиз. Кулоллар сопол и. ч.да асосий эътиборни мутаносиблик ва шаклга қаратган. Улар жуда сифатли узун оёқли вазалар, конуссимон косалар ва нимкосалар, қадахлар ва хурмачалар, кўза ва кўзачалар, хум ва хумчалар, чойнак ва пиёлалар, тоғора ва лаганлардан иборат.

С.да жездан қирғич ва пичоқлар, болта ва тешалар, игна ва бигиз, искана ва ранда тишлари, кўзгу ва муҳр, сурмадон ва хилма хил идишлар, билагузук, соч турмаклагичлар, сирға ва узуклар, тиллақош ва қош тергичлар ишлаб чиқарилган.

С. да 158 та қабр очилган. Уларнинг деярли барча ашёвий далиллари бутунлигича бизгача етиб келган. Қабрлар ҳоз. замон қабрларидан фарқ қилмайди: айвонча, айвончаларнинг ғарбий четида, ундан пастроқда лаҳад — жасадхона, унинг оғзи ярим энгаштирилиб терилган ғиштлар билан беркитилган. Айвонча лаҳаддан чиққан тоза тупроқ билан тўлғизилиб усти суваб қўйилган. Биргина фарқи С. лаҳадлари кенгроқ, қабр оғзига яқин бўш майдонга турли идиш товоқлар, меҳнат ва б. ҳарбий қуроллар, тақинчоқ, безак буюмлари ва б. қўйилган. Лаҳадда эркаклар ғужанак ҳолда ўнг томони билан, аёллар эса чап томони билан ётибди. Ҳар икки жинс ҳам кафанда эмас, балки ҳаётлик вақтидаги байрамона кийимда кўмилган. Эркаклар қабрида меҳнат ва ҳарбий қуроллар, аёллар қабрида турли хил тақинчоқ ва безаклар учрайди. Қабрлардан топилган ашёлар таркибига қараб, марҳумларнинг касбини аниқ айтиш мумкин. Демак, сополлитепаликлар эътиқодига кўра, улар нариги дунёда ҳам яшашда давом этишларини тасаввур қилганлар. Мозордаги ашёларнинг «бой ва камбағаллиги» уларнинг ёши ва жамоада тутган мавқеи билан боглик бўлган. Қабрларда битгадан, баъзан эса иккитадан скелетлар учрайди. Баъзида аёлни эмизикли боласи билан кўмиш ҳоллари ҳам учрайди. Узоқ ўтмишдаги аждодларимиз удумига кўра, она ўлса унинг эмизикли боласи билан кўмиш табиий ҳол ҳисобланган бўлса керак. С.да ўрганилган жуфт қабрларда эркак ва аёл бирга кўмилган бўлиб, уларнинг биронтасининг суягида мажбурий ўлим излари учрамайди. Демак, улар ўз ажали ила ҳаёт билан видолашганлар.

Кейинроқ, кўчманчи мулкдор чорвадорлар орасида кўп хотинлик табиий ҳолга айланган ҳарбий демократия даврида «нариги дунёда ҳаётнинг давом этиши» ҳақидаги ибтидоий ақидага кўра, скиф подшолари ва қабила сардорлари билан уларнинг хотин ва чўриларидан бир қисмини мажбурий ўддириб бирга кўмиш одат тусини олган. Ана шу одатнинг дастлабки илдизлари С.да кўзга ташланади, қабрларда одам жасади ўрнида майда ҳайвон скелетлари учратилган, бундай қабрлар кенотаф номи билан аталади. Уларга бедарак йўқолган марҳум ўрнига жамоа дафн анъанасига кўра, унинг тирик жон мулкидан бир қўйни ўлдириб кўмиш лозим топилган. С. кенотаф қабрларининг деярли барчаси эркакларга тегишли эди.

С аҳолиси эътиқодида қуёшга, оловга сиғиниш ўз аксини топган. Унинг излари айрим хоналар майдонида учратилган сандал ўтхонаси сифатида қабул қилинган тоза кулли чуқурчалар эди. Буларнинг барчаси оташпарастлар эътиқодига алоқадор белгилар эди.

С. жамоаси мазкур масканда 150—200 й.лар чамаси яшаб, сув танқислигидан, сувга қулай янги унумдор ерлар қидириб, Шеробод дарёнинг қад. ўзани Бўстонсой сохилларига кўчиб кетадилар. Бу воқеалар мил. ав. 2минг йилликнинг биринчи ярмида содир бўлди. С. деҳқонлари янги жойни ўзлаштириб, Ўзбекистон жан.да энг қад. илк шаҳарни барпо этадилар. У шаҳар Ўзбекистон тарихида Жарқўтон номи билан аталиб, унинг протошаҳри С хисобланади.

Ад.: Аскаров А., Сапаллитепа, Т., 1973; Аскаров А., Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга Узбекистана, Т., 1977.

Аҳмадали Аскаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.