Sopollitepa

Sopollitepa (Sapallitepa) — Surxondaryo viloyatining Muzrabod tumanida, Şerobod çölini kesib ötuvçi Ölanbuloqsoy böyida joylaşgan bronza (jez) davriga oid qadimgi dehqonlar manzilgohi xarobasi. Rusça Vikipediyaga köra, u Şerobod şahridan taxminan 30 km uzoqlikda bölib, miloddan avvalgi 2-ming yillikka mansub. Inglizça Vikipediyaga köra, şu yodgorlik nomi bilan atalgan Sopolli madaniyati Baqtriya-Marğiyona arxeologik majmuasi (Oks sivilizatsiyasi) bilan boğlanadi.12

Yodgorlikni 1968-yilda arxeolog L. I. Albaum aniqlagan. 1969–1974-yillarda bu yerda Özbekiston Fanlar akademiyasi Arxeologiya institutining Ahmadali Asqarov boşçiligidagi ekspeditsiyasi qazişma ötkazgan; natijalar Asqarovning 1973-yilda çop etilgan «Sapallitepa» monografiyasida yoritilgan. Tepalik yuzasida sopol siniqlari köp soçilib yotgani uçun mahalliy aholi uni «Sopollitepa» deb atagan.

ÖzME'ga köra, yodgorlik taxminan 3 gektar maydonni egallagan, uning bir gektarga yaqin markaziy qismi mudofaa devorlari bilan örab olingan. Atrofdagi yerlarning katta qismi keyinçalik buzilib, paxta dalasiga aylantirilgan.

Qazişmalar markaziy qismda tomonlari 82 metrdan bölgan kvadrat şaklidagi qal'a borligini körsatgan. Taşqaridan qaraganda u uç qator devor bilan örab olinganga öxşaydi, aslida esa devorlar tizimi içki va taşqi yölaksimon tuzoqlardan iborat. ÖzME'ga köra, taşqi mudofaa çiziğida tomonlarga parallel holda sakkizta, içki çiziqda esa har bir tomon markazi va burçaklarida jami sakkizta şunday yölak bölgan. Natijada qal'aning göyo sakkizta darvozasi bordek körinsa-da, haqiqiy kiriş faqat janubiy tomonning örtasida joylaşgan, qolganlari xavf tuğilganda raqibni aldaydigan tuzoq vazifasini bajargan.

Qal'a içida turar joylar devorlar böylab joylaşgan va tor köçalar orqali sakkiz mahallaga bölingan. Markazda oçiq maydon bölib, darvozadan boşlangan keng yöl va köçalar unga olib borgan. ÖzME bu rejani oldindan puxta öylangan, protoşahar tuzilişini eslatuvçi me'moriy yeçim deb baholaydi. Vaqt ötib yölaklar mudofaa ahamiyatini yöqotgaç, ulardan boşqa maqsadda foydalanilgan: şimoliy va şarqiy yölaklar qabristonga, ğarbiy va janubiy yölaklar kulolçilik ustaxonalariga aylantirilgan.

ÖzME'ga köra, qazişmalarda 150 dan ortiq turar joy majmuasi oçilgan; har bir mahallaga 15–20 tagaça oilaviy uy töğri kelgan, ular turli vaqtlarda qurilgan. Imoratlar poydevorsiz, somon qöşilgan xom ğiştdan tiklangan, devorlar silliq suvalib, havorang ohak bilan oqlangan. Har bir köp xonali oilaviy uyda mörili öçoq, sandal örni yoki toza kulli çuqurça (qurbongoh) va omborxona bölgan. Bir neça şunday oila katta patriarxal uruğ jamoasini, sakkiz uruğ jamoasi esa birgalikda qişloq jamoasini taşkil etgan.

Har bir mahallada kulolçilik va metall eritiş ustaxonalari bölgan. Ayrim keng va uzun xonalar töquv dastgohi uçun möljallangan; ularda urçuq toşlar, suyak taroqlar va qadoqtoşlar köp topilgan. ÖzME'ga köra, ipak, paxta va jun töqimaçiligidan dalolat beruvçi topilmalar ham bor. Sopol idişlar kulolçilik çarxida yasalib, ikki qavatli xumdonda pişirilgan; ular nafis, jarangdor va naqşsiz bölib, uzun oyoqli vazalar, kosa, qadah, köza, xum, çoynak va lagan kabi şakllarda işlangan. Bronzadan piçoq, bolta, teşa, igna, bigiz, közgu, muhr, surmadon, bilaguzuk, sirğa va uzuk kabi buyumlar tayyorlangan. Rusça Vikipediyaga köra, xumlarda saqlangan buğdoy va arpa donlari ham topilgan.

ÖzME'ga köra, Sopollitepada 158 ta qabr oçilgan. Ular tuzilişi jihatidan hozirgi lahadli qabrlarga yaqin: ayvonçaning ğarbiy çetida pastroqda jasad qöyiladigan lahad bölib, uning oğzi qiya terilgan ğiştlar bilan yopilgan. Marhumlar kafansiz, bayramona kiyimda, bukçaygan holda — erkaklar öng, ayollar çap yonboşida yotqizilgan. Erkaklar yonida mehnat va jang qurollari, ayollar yonida taqinçoqlar qöyilgan; bu narigi dunyoda hayot davom etadi, degan e'tiqoddan darak beradi. Ba'zi qabrlarda ona bolasi bilan, ayrimlarida erkak va ayol birga dafn etilgan. Jasad örniga qöy kömilgan ramziy qabrlar — kenotaflar ham uçragan; ular asosan erkaklarga tegişli bölib, bedarak ketgan kişilar uçun qilingan deb taxmin qilinadi. Toza kulli çuqurçalar aholining quyoş va olovga e'tiqod qilganidan dalolat beradi.

ÖzME'ga köra, Sopollitepa jamoasi bu yerda taxminan 150–200 yil yaşagan, söng suv tanqisligi sababli Şerobod daryosining qadimgi özani — Böstonsoy böyiga köçib ketgan. Bu voqea miloddan avvalgi 2-ming yillikning birinçi yarmida röy bergan. Yangi joyda ular Jarqöton manzilgohini barpo etgan; ÖzME Sopollitepani ana şu ilk şaharning protoşahri deb hisoblaydi.