Dalvarzintepa

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 58–59-b. — ziyouz.com

Dalvarzintepa — qad. şahar xarobasi. Surxondaryo viloyati Şörçi tumani markazi — Şörçi ş.dan 10 km şim.-şarkda joylaşgan. Mayd. 47 ga. D. 2 qismdan: qudratli mudofaa devori (qalinligi 10 m.gaça) b-n örab olingan şoh saroy qal'asi va şaharning özidan iborat. Şahar ham mudofaaning istehkomli tizimiga ega bölib, bu yerda aslzodalar, hunarmandlar, kulollar, savdogarlar va ruhoniylar istiqomat qilişgan. Özbekiston san'atşunoslik ilmiy tadqiqot in-tining san'atşunoslik ekspeditsiyasi D.da 1962 y. dastlabki tekşiruv işlarini va 1967 y.dan buyon muntazam arxeologik qidiruv işlarini olib boradi. Duşanba ş.da «Kuşonlar davrida Markaziy Osiyo» mavzuida ötgan xalqaro simpoziumi (1968) da ekspeditsiya topilmalari (haykallar, kulolçilik buyumlari, şahar mudofaa inşootlarini örganiş natijalari va h.k.) asosida Kuşon podşoligining dastlabki poytaxti D.örnida bölgan, degan faraz oldinga surilgan edi. Mil. av. 2-a. oxiri —1-a.larda hoz. D. örnida kiçik manzilgoh paydo bölgan. Kuşon podşolaridan Kanişka davrida D. şahar sifatida şakllangan. Mil. av. 1-a. oxiri — mil. boşlarida Şim. Baqtriya hududida D.dan boşqa bunçalik yirik şahar manbalarda qayd etilmagan. Şahar hududida uni bir qança mahallalarga ajratgan şohköçalar, şuningdek, torköçalar bölgan. Kengligi 12 m.ga yaqin şoh köçalardan biri badavlat fuqarolarning uylaridan ikkitasiga (dala belgisi: DT-5 va DT-6) borib takaladi. 1972 y. ekspeditsiya şu uylarning biridan vazni salkam 36 kg çamasi keladigan oltin bezaklardan va yombilardan iborat noyob xazinani va fil suyagidan işlangan, dunyoda eng qad. bölgan şaxmat donalarini topdi (q. Dalvarzintepa xazinasi). Badavlat fuqarolarning mahallasidan taşqari şaharda, arkka (qörğonga) yaqin yerda hunarmandlar va kulollarning uylari joylaşgan. Şu yerda köp xonali uy, kulolçilik buyumlarini quritiş may-donçasi va 11 xumdon oçildi. Qad. şarobpazlar yaşab, işlagan uylar va musallasxonalar şaharning qarşi tomonida joylaşgan. D.ning şim.-ğarbiy qismidan Kuşon ma'budalaridan biriga bağişlangan ibodatxona topilgan. Şahar devori taşqarisida esa budda ibodatxonasi va aslzodalar dafn etilgan daxma topildi. Asosiy şohköçalardan biri ötgan şahar markazida budda majmuasi — uluğvor haykallari bölgan ibodatxona qad kötargan (dala belgisi: DT-25). Mil. 3-a. oxiri — 4-a. boşlarida Kuşon podşoligi eftaliylar tomonidan zabt etilgandan keyin D. vayron kilinib hayot faqat uning bir qismidagina (hoz. qal'a (hisor) şoh saroyi örnida) saqlanib kelgan.

Arablar istilosidan söng şahar batamom vayron kilinib, hayot D.dan 10 km çamasi şarqsa, Budroçtepa örniga köçgan. 1989 y. D.ni örganişda yangi bosqiç böldi — Özbekistan san'atşunoslik ekspeditsiyasi b-n Yaponiyaning Tokiodagi Soka un-ti va Kaşixaradagi Arxeologiya in-tining prof. Kyudzo Kato rahbarligidagi ekspeditsiyasi qamkorlikda iş olib borişmoqda. Markaziy Osiyo buddaviylik tarixini örganiş, buddaviylik personajlari ikonografiyasi, şaqarsozlik jarayonining öziga xos jihatlari va qonuniyatlari, davlatçilikning şakllanişi, Buyuk ipak yöli izlari, Ku-şonlar davridagi diniy e'tiqodlarning özaro ta'siri va ular Baqtriya-Toxariston san'atida aks ettirilişi yapon va özbek olimlari oldidagi eng dolzarb ilmiy muammolar qatorida turadi.

Ly.;Dalverzintepe [Kollektiv], T., 1978; Pugaçenkova G. A., Rtveladze E. V., Dalverzintepe — Kuşanskiy gorod na yuge Uzbekistana, T., 1978; Rtveladze E., Velikiy şelkoviy put. Ensiklopediçeskiy spravoçnik, T., 1999.

Bahodir Turğunov.

Q.: Dalvarzintepa xazinasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДАЛВАРЗИНТЕПА — қад. шаҳар харобаси. Сурхондарё вилояти Шўрчи тумани маркази — Шўрчи ш.дан 10 км шим.-шаркда жойлашган. Майд. 47 га. Д. 2 қисмдан: қудратли мудофаа девори (қалинлиги 10 м.гача) б-н ўраб олинган шоҳ сарой қалъаси ва шаҳарнинг ўзидан иборат. Шаҳар ҳам мудофаанинг истеҳкомли тизимига эга бўлиб, бу ерда аслзодалар, ҳунармандлар, кулоллар, савдогарлар ва руҳонийлар истиқомат қилишган. Ўзбекистон санъатшунослик илмий тадқиқот ин-тининг санъатшунослик экспедицияси Д.да 1962 й. дастлабки текширув ишларини ва 1967 й.дан буён мунтазам археологик қидирув ишларини олиб боради. Душанба ш.да «Кушонлар даврида Марказий Осиё» мавзуида ўтган халқаро симпозиуми (1968) да экспедиция топилмалари (ҳайкаллар, кулолчилик буюмлари, шаҳар мудофаа иншоотларини ўрганиш натижалари ва ҳ.к.) асосида Кушон подшолигининг дастлабки пойтахти Д.ўрнида бўлган, деган фараз олдинга сурилган эди. Мил. ав. 2-а. охири —1-а.ларда ҳоз. Д. ўрнида кичик манзилгоҳ пайдо бўлган. Кушон подшоларидан Канишка даврида Д. шаҳар сифатида шаклланган. Мил. ав. 1-а. охири — мил. бошларида Шим. Бақтрия ҳудудида Д.дан бошқа бунчалик йирик шаҳар манбаларда қайд этилмаган. Шаҳар ҳудудида уни бир қанча маҳаллаларга ажратган шоҳкўчалар, шунингдек, торкўчалар бўлган. Кенглиги 12 м.га яқин шоҳ кўчалардан бири бадавлат фуқароларнинг уйларидан иккитасига (дала белгиси: ДТ-5 ва ДТ-6) бориб такалади. 1972 й. экспедиция шу уйларнинг биридан вазни салкам 36 кг чамаси келадиган олтин безаклардан ва ёмбилардан иборат ноёб хазинани ва фил суягидан ишланган, дунёда энг қад. бўлган шахмат доналарини топди (қ. Далварзинтепа хазинаси). Бадавлат фуқароларнинг маҳалласидан ташқари шаҳарда, аркка (қўрғонга) яқин ерда ҳунармандлар ва кулолларнинг уйлари жойлашган. Шу ерда кўп хонали уй, кулолчилик буюмларини қуритиш май-дончаси ва 11 хумдон очилди. Қад. шаробпазлар яшаб, ишлаган уйлар ва мусалласхоналар шаҳарнинг қарши томонида жойлашган. Д.нинг шим.-ғарбий қисмидан Кушон маъбудаларидан бирига бағишланган ибодатхона топилган. Шаҳар девори ташқарисида эса будда ибодатхонаси ва аслзодалар дафн этилган дахма топилди. Асосий шоҳкўчалардан бири ўтган шаҳар марказида будда мажмуаси — улуғвор ҳайкаллари бўлган ибодатхона қад кўтарган (дала белгиси: ДТ-25). Мил. 3-а. охири — 4-а. бошларида Кушон подшолиги эфталийлар томонидан забт этилгандан кейин Д. вайрон килиниб ҳаёт фақат унинг бир қисмидагина (ҳоз. қалъа (ҳисор) шоҳ саройи ўрнида) сақланиб келган.

Араблар истилосидан сўнг шаҳар батамом вайрон килиниб, ҳаёт Д.дан 10 км чамаси шарқца, Будрочтепа ўрнига кўчган. 1989 й. Д.ни ўрганишда янги босқич бўлди — Ўзбекистан санъатшунослик экспедицияси б-н Япониянинг Токиодаги Сока ун-ти ва Кашихарадаги Археология ин-тининг проф. Кюдзо Като раҳбарлигидаги экспедицияси қамкорликда иш олиб боришмоқда. Марказий Осиё буддавийлик тарихини ўрганиш, буддавийлик персонажлари иконографияси, шақарсозлик жараёнининг ўзига хос жиҳатлари ва қонуниятлари, давлатчиликнинг шаклланиши, Буюк ипак йўли излари, Ку-шонлар давридаги диний эътиқодларнинг ўзаро таъсири ва улар Бақтрия-Тохаристон санъатида акс эттирилиши япон ва ўзбек олимлари олдидаги энг долзарб илмий муаммолар қаторида туради.

Лй.;Дальверзинтепе [Коллектив], Т., 1978; Пугаченкова Г. А., Ртвеладзе Э. В., Дальверзинтепе — Кушанский город на юге Узбекистана, Т., 1978; Ртвеладзе Э., Великий шелковый путь. Энциклопедический справочник, Т., 1999.

Баҳодир Турғунов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.