Dalvarzintepa
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Dalvarzintepa — Surxondaryo viloyatidagi qadimgi şahar xarobasi, Kuşon davrining eng yirik arxeologik yodgorliklaridan biri. ÖzME'ga köra, u Şörçi tumani markazi Şörçi şahridan taxminan 10 km şimoli-şarqda joylaşgan va 47 gektar maydonni egallaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, yodgorlik Denov şahri yaqinida, Amudaryo havzasida, qadimgi Baqtriya hududida joylaşgan. Bu yerdan topilgan oltin xazina va qadimiy şaxmat donalari uni jahonga tanitgan.12
Tuzilişi
13ÖzME'ga köra, Dalvarzintepa ikki qismdan iborat: qalinligi 10 metrgaça yetadigan qudratli mudofaa devori bilan örab olingan şoh saroyi qal'asi (ark) va şaharning özi. Şaharning ham mustahkam mudofaa tizimi bölgan; unda zodagonlar, hunarmandlar, kulollar, savdogarlar va ruhoniylar yaşagan. Şahar keng şohköçalar va tor köçalar bilan mahallalarga bölingan; şohköçalardan birining kengligi 12 metrga yaqin bölgan.
Inglizça Vikipediyaga köra, ilk Kuşon davrida şahar 650 × 500 m ölçamdagi töğri törtburçak şaklida bölib, markazida qal'a, atrofida esa parallel qatorlarda imoratlar joylaşgan. Şaharda ma'muriy-harbiy, turar joy, diniy va hunarmandçilik mavzelari ajralib turgan. Imoratlar xom ğiştdan qurilgan, yer osti suv quvurlari uylarni suv bilan ta'minlagan.
Tarixi
13ÖzME'ga köra, bu yerda miloddan avvalgi 2-asr oxiri — 1-asrda kiçik manzilgoh paydo bölgan, Kuşon podşolari davrida esa u yirik şaharga aylangan. Inglizça Vikipediya esa şaharni miloddan avvalgi 3-asrda Yunon-Baqtriya davrida asos solingan deb yozadi. Arxeolog Galina Pugaçenkova Dalvarzintepani Kuşon podşoligining dastlabki poytaxti bölgan deb taxmin qilgan; bu faraz 1968-yilda Duşanbeda ötgan xalqaro simpoziumda ilgari surilgan.
ÖzME'ga köra, Kuşon podşoligi eftaliylar tomonidan zabt etilganidan söng şahar vayron bölgan va hayot faqat uning bir qismida davom etgan. Arablar istilosidan keyin şahar butunlay taşlab ketilgan, aholi taxminan 10 km şarqdagi Budraçtepa örniga köçgan. Rusça Vikipediyaga köra, şahar 6–7-asrlarda tanazzulga yuz tutgan.
Topilmalar
13ÖzME'ga köra, şaharning şimoli-ğarbiy qismida Kuşon ma'budalaridan biriga bağişlangan ibodatxona, şahar markazida ulkan haykallari bölgan budda ibodatxonasi, devor taşqarisida yana bir budda ibodatxonasi va zodagonlar dafn etilgan daxma topilgan. Hunarmandlar mavzesida kulolçilik ustaxonalari va 11 ta xumdon oçilgan. Rusça Vikipediyaga köra, budda ibodatxonalarida loy va gipsdan işlangan rangli haykallar, jumladan Budda tasvirlari topilgan; devoriy suratlarda ellinistik san'at ta'siri seziladi.
1972-yilda badavlat xonadonlardan birida noyob xazina topilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u Örta Osiyoda topilgan eng yirik oltin xazina bölib, umumiy vazni 36 kg ga yaqin bölgan 115 buyumdan — oltin yombilar, taqinçoqlar va bezaklardan iborat. Yombilarning köpida xaroşti yozuvida ularning vazni va Mitra xudosi nomi bitilgan. Şu yerdan fil suyagidan işlangan fil va buqa haykalçalari ham topilgan; ular eng qadimgi şaxmat donalari deb taxmin qilinadi. Bundan taşqari, yodgorlikdan 1–7-asrlarga oid köplab mis va oltin tangalar topilgan.
Tadqiq etilişi
13Inglizça Vikipediyaga köra, Dalvarzintepani 1949-yilda arxeolog Lazar Albaum aniqlagan. ÖzME'ga köra, Özbekiston san'atşunoslik ilmiy-tadqiqot institutining ekspeditsiyasi bu yerda 1962-yilda dastlabki tekşiruvlar ötkazgan, 1967-yildan esa muntazam qazişmalar olib borgan; işlarga Galina Pugaçenkova rahbarlik qilgan. 1989-yildan özbek arxeologlari Yaponiyaning Soka universiteti va Kyudzo Kato boşçiligidagi yapon olimlari bilan hamkorlikda tadqiqotlarni davom ettirgan. Tadqiqotlar Markaziy Osiyoda buddaviylik tarixi, Kuşon davri şaharsozligi, davlatçilik va Buyuk ipak yöli tarixini örganişda muhim ahamiyatga ega.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Dalvarzintepa // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2473 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APADalvarzintepa. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2473
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2473
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Дальверзин-Тепеru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Dalverzin Tepeen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 3-jild, 58–59-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 58–59-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.