Aristotel

Aristotel (yunonça Aristoteles; Şarqda Arastu; miloddan avvalgi 384/383, Stagira — miloddan avvalgi 322/321, Evbeya orolidagi Xalkida) — qadimgi yunon faylasufi va qomusiy olimi, peripatetiklar maktabining asosçisi. Uning asarlari mantiq, falsafa, tabiatşunoslik, axloq, siyosat va san'at nazariyasini qamrab olgan bölib, Yevropa va Şarq ilm-fani rivojiga ming yillar davomida ta'sir körsatgan. Inglizça Vikipediyaga köra, örta asrlardagi musulmon olimlari uni «Birinçi muallim», xristian ilohiyotçilari esa oddiygina «Faylasuf» deb atagan.1

Inglizça Vikipediyaga köra, Aristotel Xalkidikadagi Stagira şahrida, Makedoniya podşosi Amintaning şaxsiy tabibi Nikomax oilasida tuğilgan; otasining kasbi uning biologiya va tibbiyotga qiziqişiga turtki bergan bölişi mumkin. ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 367-yilda u Afinaga kelib, Platon akademiyasida tahsil olgan va yigirma yil davomida uning işlarida qatnaşgan. Platon vafotidan söng Kiçik Osiyodagi Assos şahrida va Lesbos orolida yaşab, ösimlik va dengiz jonivorlarini örgangan.

Miloddan avvalgi 343-yildan Makedoniya podşosi Filipp II taklifi bilan uning öğli — keyinçalik maşhur sarkardaga aylangan Iskandar Maqduniyga murabbiylik qilgan. ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 335-yilda Afinaga qaytib, Likey nomli öz maktabini oçgan. Iskandar vafotidan keyin, miloddan avvalgi 323-yilda u xudosizlikda ayblanib, Evbeyadagi Xalkidaga ketişga majbur bölgan va umrining oxirigaça şu yerda yaşagan.

«Metafizika» («ilk falsafa») asarida Aristotel Platonning ğoyalar nazariyasini tanqid qilgan. ÖzME'ga köra, u alohida narsa faqat muayyan joy va vaqtda mavjud bölib, sezgilar orqali idrok etilişini, umumiylik esa har joyda va har doim mavjud bölib, ayrim narsalar orqali namoyon bölişini va aql bilan bilinişini körsatgan. Olamdagi hodisalarning tört sababini ajratgan: moddiy sabab (materiya), şakliy sabab (şakl), harakatlantiruvçi sabab va maqsad sababi. Uningça, materiya faqat imkoniyat, passiv asos, şakl esa narsaning mohiyati bölib, har bir real narsa materiya va şaklning birligidan iborat. Harakatni u imkoniyatning voqelikka aylanişi deb ta'riflagan va uning törtta turini — sifat özgarişi, miqdor özgarişi, joy almaşişi hamda paydo böliş va yöq bölişni ajratgan. Olamni harakatga keltiruvçi birinçi sabab — «şakllarning şakli» Aristotel ta'limotida ilohiy ibtido hisoblanadi.

Biliş nazariyasida u ehtimolli fikrga olib keluvçi «dialektik» biliş bilan işonçli bilim beruvçi «apodiktik» bilişni farqlagan. ÖzME'ga köra, Aristotel tajribani bilimning eng yuqori darajasi deb hisoblamagan: eng umumiy qonun-qoidalar bevosita aql yordamida anglanadi.

Aristotel mantiq ilmining asosçisi hisoblanadi. U «analitika» deb atagan bu fan tuşunça, hukm va xulosa kabi tafakkur şakllarini, ayniyat, ziddiyat va uçinçisi istisno qonunlarini, isbotlaş va rad etiş usullarini örganadi. Inglizça Vikipediyaga köra, uning asarlari mantiqning ma'lum bölgan eng qadimgi tizimli tadqiqotidir va ularning ta'siri 19-asrgaça saqlangan.

Biologiya sohasida Aristotel tirik organizmlarning tuzilişi va xatti-harakatida maqsadga muvofiqlik haqidagi ta'limotni ilgari surgan: uruğning ösib rivojlanişi, hayvonlardagi instinktlar va a'zolarning mutanosib işlaşi bunga misol sifatida keltirilgan.

ÖzME'ga köra, Aristotel ilk bor axloq fanini — etikani alohida soha sifatida asoslagan. U aqlning kuzatiş va muşohada faoliyatini eng oliy ne'mat deb bilgan, kundalik hayotda esa aql va tajribaga tayanib, ikki çekka orasidagi örta yölni tanlaşni maslahat bergan.

Siyosiy qaraşlari «inson — ijtimoiy mavjudot» degan fikrga asoslanadi. Aristotel davlat boşqaruvining uçta töğri şakli — monarxiya, aristokratiya va politiya hamda ularning aynigan körinişlari — tiraniya, oligarxiya va oxlokratiyani ajratgan. Töğri şakllarda hokimiyat butun jamiyat manfaatiga xizmat qiladi. Tarbiyani u jismoniy, axloqiy va aqliy qismlarga bölgan, maktab esa davlat qölida bölişi kerak deb hisoblagan.

Iqtisodiy qaraşlarida Aristotel öz davri jamiyatiga xos qullikni tabiiy hol deb bilgan. ÖzME'ga köra, u ehtiyojlarni qondiruvçi «tabiiy boylik» bilan ayirboşlaş natijasida töplanadigan va çegarasi bölmagan boylikni farqlagan, iste'mol qiymati bilan ayirboşlaş qiymati orasidagi farqni birinçilardan bölib qayd etgan.

Uning maşhur asarlari orasida «Kategoriyalar», «Birinçi analitika», «Ikkinçi analitika», «Fizika», «Metafizika», «Jon haqida», «Nikomax axloqi», «Siyosat», «Poetika» va «Ritorika» bor.

ÖzME'ga köra, 8-asrdan, ayniqsa xalifa Horun ar-Raşid va Ma'mun davrida, Aristotel asarlari arab tiliga tarjima qilinib, ularga köplab şarhlar yozilgan. Al-Forobiy «Metafizika», «Jon haqida», «Kategoriyalar», «Analitika» kabi asarlarga şarhlar bitib, «Şarq Arastusi» deb nom qozongan. Abu Ali ibn Sino bu an'anani davom ettirib, Aristotel va Forobiydan keyin «Uçinçi muallim» deb atalgan; u bilan Abu Rayhon Beruniy örtasida Aristotelning «Osmon haqida» va «Fizika» asarlari yuzasidan maşhur munozara bölib ötgan. Andalusiyalik faylasuf Ibn Ruşd Aristotel asarlariga yozgan şarhlari uçun «Buyuk şorih» nomini olgan. Şarq aristotelçilari bu merosni rivojlantirib, keyinçalik Yevropaga yetkazişda muhim rol öynagan.