Demokrit

Demokrit (yunonça Demokritos; taxminan miloddan avvalgi 460-yil, Abdera, Frakiya — taxminan miloddan avvalgi 370-yil) — qadimgi yunon faylasufi, atomizm, ya'ni olam bölinmas zarralardan tuzilgan degan ta'limotning asosçilaridan biri. ÖzME'ga köra, u falsafa, mantiq, fizika, matematika, texnika, axloq va musiqaga oid köplab asarlar yozgan, biroq ulardan bizgaça faqat parçalar yetib kelgan. Rusça Vikipediyaga köra, Demokrit Levkippning şogirdi bölgan va materialistik falsafaning ilk vakillaridan hisoblanadi.1

Rusça Vikipediyaga köra, Demokrit Frakiyadagi Abdera şahrida tuğilgan va köp sayohat qilgan: turli xalqlarning qaraşlarini örganiş uçun Misr, Bobil, Fors, Hindiston va Efiopiyaga borgan, Afinada pifagorçi Filolay va Sokratni tinglagan, Anaksagor bilan taniş bölgan. Rivoyatga köra, sayohatlarga meros mablağini sarflagani uçun sudga tortilgan, ammo sudda öz asaridan parçalar öqib bergaç, oqlangan. U köpinça şahardan çetga çiqib yolğiz mulohaza yuritgan va odamlarning işlariga kulib qaragani uçun «kuluvçi faylasuf» laqabini olgan. Lukianning yozişiça, Demokrit 104 yil umr körgan.

ÖzME'ga köra, Demokrit tabiatni insondan mustaqil ravişda mavjud deb hisoblagan. Uning fikriça, barça narsa va hodisalar eng mayda, bölinmas, özgarmas va abadiy moddiy zarralar — atomlardan iborat. Atomlar böşliqda tinimsiz harakatlanadi, ularning turliça birikişidan turli jismlar paydo böladi; hatto inson ruhi ham eng nozik va harakatçan atomlardan tuzilgan. Atomlar bir-biridan kattaligi, şakli, joylaşiş tartibi va holati bilan farqlanadi, sifat jihatidan esa bir xil: rang, hid, ta'm kabi xususiyatlar atomlarning özida emas, balki sezgi a'zolarimizda vujudga keladi.

Rusça Vikipediya Demokritning maşhur fikrini keltiradi: «faqat odatda rang, şirinlik va aççiqlik bor, haqiqatda esa faqat atomlar va böşliq mavjud». Demokrit uçun harakat atomlarning tabiiy xossasi bölib, u sabablar qonuniyatiga böysunadi va boşlanişga ega emas. Olam çeksiz va abadiy, dunyolar paydo bölib, yana yöq bölib turadi. Atomistlarning muhim uslubiy tamoyili — izonomiya: tabiat qonunlariga zid bölmagan har qanday hodisa çeksiz vaqt va makonda qaçondir röy bergan yoki röy beradi.

ÖzME'ga köra, Demokrit olamni biliş mumkin deb hisoblagan va bilimni ikki turga ajratgan. Sezgilar orqali olingan bilim «qoronği» bölib, narsalarning mohiyatini oçib bera olmaydi; aql yordamida erişiladigan bilim esa «yoruğ», ya'ni haqiqiy bilimdir. Bu bilan u hodisa va mohiyatni, hissiy idrok va mavhum tafakkurni farqlay boşlagan, biroq ÖzME'ning ta'kidlaşiça, bu ikki biliş turini bir-biridan ajratib qöygan. Narsalarning birlamçi va ikkilamçi sifatlari haqidagi keyingi davr ğoyasi, masalan, Jon Lokk ta'limoti, Demokrit qaraşlarida kurtak holida mavjud edi.

Axloq sohasida Demokrit ruhiy osoyişta, xotirjam holat — ataraksiya haqidagi ta'limotni rivojlantirgan. ÖzME'ga köra, uning ğoyalari asrlar davomida fan va falsafa taraqqiyotiga ta'sir körsatgan.