Demokrit
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 180–181-b. — ziyouz.com
Demokrit (Demokritos) [taxm. mil. av. 460 — Abderi (Frakiya) — 370] — yunon faylasufi. Atomistik nazariya (q. Atomizm) asosçilaridan biri. Falsafa, mantiq, fizika, mat., texnika, axloq, musiqa kabi sohalarda asarlar yaratgan. Bizgaça bularning ayrim parçalari yetib kelgan. D. ta'limotiga köra, tabiat obyektiv ravişda mavjud. Tabiatdagi barça narsa va hodisalar bölinmas zarralar — atomlardan taşkil topgan.
Atomlar eng mayda, bölinmas va özgarmas, boqiy, moddiy zarralar bölib, fazoda doimo har tomonga harakat qiladi. Zarralarning har xil kuşiluvidan turli narsalar vujudga kelgan. Hatto odamning joni ham eng nozik xarakatçan atomlardan taşkil topgan. Atomlar hajmi, şakli, tartibi va qolati b-n bir-biridan farq qiladi; sifat jihatdan esa bir xil, ya'ni rang, hid, maza kabi sifatlar atomga tegişli bölmay, balki subyekt sezgi organlari mahsulidir. Atomlar b-n bir qatorda böşliq mavjud. Atomlar harakati tasodifiy bölmay, muayyan qonuniyatlarga böysungan holda böşliqsa sodir böladi. Harakatni materiyadan ajratiş mumkin emas. Atomlar harakatining vaqt nuqtai nazaridan boşi yöq, u abadiy. D. olam çeksiz va abadiy, dunyolar vujudga kelib, yöq bölib turadi, jon ham moddiy va tana b-n birga öladi degan fikrlarni ilgari surdi. Biliş nazariyasida D. moddiy olamni biliş va haqiqatga erişiş mumkinligini ta'kidladi, biliş jarayonida sezgi va tafakkur rolini körsatdi. Uningça, sezgilarimiz (köriş, eşitiş, maza biliş va b.) orqali olingan bilim «qoronği», u olamning mohiyatini oçib bera olmaydi. Aql op-kali olingan bilim «yoruğ», haqiqiy bilimdir. Bu yerda D. hodisa va mohiyatni tuşuna boşlagani, hissiy biliş b-n abstrakt tafakkurni farq qila olgani körinib turipti. Lekin, u «yoruğ» bilişni «qoronği» bilişdan ajratib qöygan. D.ning bu fikri J. Lokk tomonidan ilgari surilgan narsalarning birlamçi va ikkilamçi si-fati töğrisidagi ta'limotning kurtagi edi. D. etikada ataraksiya ta'li-motini rivojlantirdi. D. ilgari surgan ğoyalar uzoq yillar davomida fan va falsafa rivojiga ta'sir körsatdi.
Abdulla Ayupov.
Q.: Atomizm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕМОКРИТ (Demokritos) [тахм. мил. ав. 460 — Абдери (Фракия) — 370] — юнон файласуфи. Атомистик назария (қ. Атомизм) асосчиларидан бири. Фалсафа, мантиқ, физика, мат., техника, ахлоқ, мусиқа каби соҳаларда асарлар яратган. Бизгача буларнинг айрим парчалари етиб келган. Д. таълимотига кўра, табиат объектив равишда мавжуд. Табиатдаги барча нарса ва ҳодисалар бўлинмас зарралар — атомлардан ташкил топган.
Атомлар энг майда, бўлинмас ва ўзгармас, боқий, моддий зарралар бўлиб, фазода доимо ҳар томонга ҳаракат қилади. Зарраларнинг ҳар хил кушилувидан турли нарсалар вужудга келган. Ҳатто одамнинг жони ҳам энг нозик харакатчан атомлардан ташкил топган. Атомлар ҳажми, шакли, тартиби ва қолати б-н бир-биридан фарқ қилади; сифат жиҳатдан эса бир хил, яъни ранг, ҳид, маза каби сифатлар атомга тегишли бўлмай, балки субъект сезги органлари маҳсулидир. Атомлар б-н бир қаторда бўшлиқ мавжуд. Атомлар ҳаракати тасодифий бўлмай, муайян қонуниятларга бўйсунган ҳолда бўшлиқца содир бўлади. Ҳаракатни материядан ажратиш мумкин эмас. Атомлар ҳаракатининг вақт нуқтаи назаридан боши йўқ, у абадий. Д. олам чексиз ва абадий, дунёлар вужудга келиб, йўқ бўлиб туради, жон ҳам моддий ва тана б-н бирга ўлади деган фикрларни илгари сурди. Билиш назариясида Д. моддий оламни билиш ва ҳақиқатга эришиш мумкинлигини таъкидлади, билиш жараёнида сезги ва тафаккур ролини кўрсатди. Унингча, сезгиларимиз (кўриш, эшитиш, маза билиш ва б.) орқали олинган билим «қоронғи», у оламнинг моҳиятини очиб бера олмайди. Ақл op-кали олинган билим «ёруғ», ҳақиқий билимдир. Бу ерда Д. ҳодиса ва моҳиятни тушуна бошлагани, ҳиссий билиш б-н абстракт тафаккурни фарқ қила олгани кўриниб турипти. Лекин, у «ёруғ» билишни «қоронғи» билишдан ажратиб қўйган. Д.нинг бу фикри Ж. Локк томонидан илгари сурилган нарсаларнинг бирламчи ва иккиламчи си-фати тўғрисидаги таълимотнинг куртаги эди. Д. этикада атараксия таъли-мотини ривожлантирди. Д. илгари сурган ғоялар узоқ йиллар давомида фан ва фалсафа ривожига таъсир кўрсатди.
Абдулла Аюпов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.