Sokrat

Sokrat (qadimgi yunonça Sokrates; Şarqda Suqrot nomi bilan ma'lum; miloddan avvalgi 470/469 — miloddan avvalgi 399, Afina) — qadimgi yunon faylasufi. Inglizça Vikipediyaga köra, u ehtimol ğarbdagi birinçi axloq faylasufi bölgan va şogirdi Platon orqali butun ğarb falsafasi an'anasiga kuçli ta'sir körsatgan. Sokrat heç qanday asar yozib qoldirmagan; u haqidagi ma'lumotlar, asosan, şogirdlari Platon va Ksenofontning, şuningdek, Aristofan va Aristotelning yozuvlaridan ma'lum.1

ÖzME'ga köra, Sokrat haykaltaroş Sofroniks va doya Fenareta oilasida tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, oila Afinaning Alopeka mavzesida yaşagan va nisbatan badavlat fuqarolar qatoriga kirgan. Sokrat ikki marta uylangan: Ksantippa bilan nikohidan uç öğli bölgan. Platonning yozişiça, u Peloponnes uruşi davrida Potideya, Deliy va Amfipol (miloddan avvalgi 422-yil) janglarida qatnaşgan.

ÖzME'ga köra, Sokrat kambağal turmuş keçirgan, doim eski kiyimda, oyoq yalang yurgan. U vaqtining köp qismini gavjum maydon va xiyobonlarda ötkazib, suhbatlaşişni istagan har qanday odam bilan savol-javob qilgan. Uning hayot tarzi va sözlari zamondoşlarida katta qiziqiş uyğotgan.

ÖzME'ga köra, Sokrat falsafasining markazida axloq masalalari turgan. U olamning tuzilişi va kelib çiqişini örganişdan voz keçib, bu savollarni inson aqli hal qila olmaydi, deb hisoblagan. Uning fikriça, falsafaning maqsadi — inson özini anglaşi, bu esa haqiqiy ezgulikka olib boradigan yöl; ezgulik esa bilim, donolik demakdir. Sokrat uç asosiy fazilatni ajratgan: mö'tadillik (ehtiroslarni jilovlay oliş), jasorat (xavf-xatarni yenga oliş) va adolat (ilohiy va insoniy qonunlarga rioya qiliş). Inglizça Vikipediyaga köra, Delfa ibodatxonasidagi «Özingni bil» hikmati uning uçun alohida ahamiyatga ega bölgan.

Sokratning eng maşhur merosi — savol-javob orqali haqiqatni izlaş usuli. Inglizça Vikipediyaga köra, «Sokrat usuli» yoki elenxos deb ataladigan bu usulda suhbatdoşlar qisqa savol-javoblar yordamida biror fazilat yoki tuşunçaning ma'nosini aniqlaşga urinadi va köpinça boşi berk köçaga kirib qoladi. Sokrat özini «faqat heç narsa bilmasligini biladigan» kişi deb atagan; bu «Sokrat kinoyasi» nomini olgan. ÖzME'ga köra, u tuşunçalardagi ziddiyatlarni oçib, suhbatdoşni haqiqiy bilim sari yetaklaş san'ati va induksiya usulidan foydalaniş mahorati bilan zamondoşlarini hayratga solgan.

ÖzME'ga köra, Sokrat sofistlarga qarşi kuraşni va yoşlarni tarbiyalaşni öz oldiga maqsad qilib qöygan. U har qanday aqidaparastlikni qoralagan, ma'ruza örniga suhbat va munozara orqali haqiqatni topişni asosiy usulga aylantirgan. Biror tayyor nuqtai nazarga qöşilmay, barçasini tanqidiy muhokama qilişga intilgan. Tarbiyada majburlaş va zöravonlikni rad etib, bilim berişning yagona vositasi işontiriş, deb hisoblagan.

ÖzME'ga köra, Sokrat atrofida köplab iqtidorli yoşlar töplangan, ulardan ayrimlari — Alkiviad, Kritiy kabilar Afina demokratiyasiga qarşi kayfiyatda bölgan. Şu sababli Sokratning özi ham demokratiyaga duşmanlikda asossiz ayblangan. Aslida u monarxiya, tiraniya, aristokratiya, plutokratiya yoki demokratiya bölişidan qat'i nazar, adolatni buzgan har qanday boşqaruvni tanqid qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, «Öttiz tiran» hukmronligi davrida u Leon ismli fuqaroni hibsga oliş haqidagi buyruqni bajarişdan boş tortgan.

Miloddan avvalgi 399-yilda Sokrat yoşlarni yöldan ozdirişda va şahar xudolarini tan olmay, yangi xudolarga sajda qilişda ayblanib, sudga berilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ayblovçilar şoir Melet, Anit va Likon bölgan, sud bir kun davom etgan. Sokrat ölimga hukm qilingan va döstlarining qoçiş haqidagi taklifini rad etib, zahar (boligolov) içib vafot etgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Sokrat keyingi antik davr faylasuflariga, örta asr va islom olimlariga, Uyğoniş davri gumanistlariga va yangi davr mutafakkirlari — Kyerkegor va Nitsşega kuçli ta'sir körsatgan. Uning haqiqiy qaraşlarini manbalardagi ziddiyatlar tufayli aniq tiklaş qiyin; bu muammo «Sokrat muammosi» deb ataladi. ÖzME'ga köra, Sokrat nomi keyingi davrlarda donişmandlik timsoliga aylangan.