Platon

Platon (yunonça Platon; Şarqda Aflotun nomi bilan maşhur; miloddan avvalgi taxminan 427-yil — miloddan avvalgi 347-yil, Afina) — qadimgi yunon faylasufi, Sokratning şogirdi va Aristotelning ustozi, Afina Akademiyasi hamda platonizm deb atalgan ta'limotning asosçisi. Inglizça Vikipediyaga köra, u köpinça Ğarb falsafiy an'anasining poydevorini qöygan mutafakkir sifatida qaraladi; uning asarlari zamondoşlarinikidan farqli ravişda deyarli töliq saqlanib qolgan.1

Inglizça Vikipediyaga köra, Platon miloddan avvalgi 428–423-yillar orasida Afinaning nufuzli zodagon oilasida tuğilgan; onasi tomonidan u Afina demokratiyasi asoslarini qöygan Solonning avlodi bölgan. ÖzME'ga köra, faylasufning asl ismi Aristokl bölib, «Platon» («keng yelkali») laqabini unga Sokrat qöygan. Inglizça Vikipediyaning qayd etişiça, bu rivoyat qadimgi biograf Diogen Laertiyga borib taqaladi, ammo hozirgi tadqiqotçilarning köpçiligi uni işonçsiz deb hisoblaydi.

Yoşligida Platon şe'r va tragediyalar yozgan, biroq Sokrat bilan tanişgaç, falsafaga butunlay berilgan. Miloddan avvalgi 399-yilda Sokratning sud qilinib qatl etilişi uning siyosiy faoliyatga bölgan intilişini söndirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, şundan söng u Megara, Janubiy Italiya va Sitsiliyada bölib, Pifagor izdoşlari bilan muloqot qilgan. Sirakuzaga uç marta safar qilgan: hukmdor Dionisiy II ni «faylasuf podşoh»ga aylantiriş umidi amalga oşmagan.

Taxminan miloddan avvalgi 387–383-yillarda Platon Afina yaqinidagi afsonaviy qahramon Akadem nomi bilan atalgan boğda öz maktabini oçgan. ÖzME'ga köra, Akademiyada falsafadan taşqari geometriya, astronomiya, geografiya, zoologiya va botanika ham örgatilgan, ammo markaziy örinni siyosiy ta'lim egallagan; maşğulotlar ma'ruza, bahs va suhbatlar tarzida ötgan. Bu yerda yigirma yildan ortiq Aristotel ham tahsil olgan. ÖzME Akademiya qariyb ming yil faoliyat yuritganini qayd etadi. Platon Afinada vafot etgan va Akademiya boğiga dafn qilingan.

Platon falsafasining markazida ğoyalar (eydoslar) haqidagi ta'limot turadi. ÖzME'ga köra, Platon ğoyalarni haqiqiy borliq deb, biz yaşaydigan sezgilar dunyosini esa ularning soyasi deb hisoblagan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu nazariya hozir «universaliyalar muammosi» deb ataladigan savolga javob izlaydi; Platonga Geraklit, Parmenid va Pifagorning qaraşlari kuçli ta'sir körsatgan.

Inson ham ikki olamga mansub: uning ruhi ğoyalar dunyosiga, tanasi esa narsalar dunyosiga tegişli. Platon ruhni insonning asl mohiyati deb bilgan. ÖzME'ga köra, uning biliş nazariyasi ruhning tanaga kirmasdan oldin körgan ğoyalarni «eslaşi» — anamnezis tuşunçasiga asoslanadi, ğoyalarga bölgan muhabbat — eros esa insonni ma'naviy yuksalişga undaydi.

Platon ideal davlat ğoyasini «Davlat» va «Qonunlar» asarlarida bayon etgan. ÖzME'ga köra, u fuqarolarni uç tabaqaga bölgan: davlatni boşqaruvçi donişmand hukmdorlar, uni himoya qiluvçi harbiylar va jamiyatni moddiy ta'minlovçi dehqon va hunarmandlar. Davlat boşqaruvining monarxiya, aristokratiya va demokratiya şakllarini farqlagan. Platon tört asosiy fazilatni — donişmandlik, mardlik, mö'tadillik va ularni birlaştiruvçi adolatni — ajratgan; uning fikriça, qonun hukmdorlar ustidan hukmron bölgan davlatgina gullab-yaşnaydi.

ÖzME qayd etişiça, Platon fuqarolarni tarbiyalaşni davlatning asosiy vazifalaridan biri deb hisoblagan va bolalarni yoşiga qarab bosqiçma-bosqiç: öyin, öqiş-yoziş va musiqa, harbiy-jismoniy maşq, nihoyat hukmdorlarga zarur falsafiy bilim bilan tarbiyalaş tizimini taklif etgan. Uning estetik qaraşiça, borliq abadiy ğoyalarning nusxasi, san'at esa öz navbatida borliqning nusxasi, ya'ni «taqlidga taqlid»dir.

Platondan 30 dan ortiq asar va bir qança maktublar saqlangan; ularning deyarli barçasi dialog şaklida yozilgan va köpida asosiy suhbatdoş Sokratdir. Eng maşhurlari: «Sokratning himoyasi» (Apologiya), «Kriton», «Menon», «Bazm», «Fedr», «Fedon», «Davlat», «Teetet», «Timey», «Siyosatdon», «Fileb» va «Qonunlar». Inglizça Vikipediyaga köra, eng uzun asari bölgan «Qonunlar» faylasuf vafot etganida tugallanmay qolgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, platonizmdan ösib çiqqan neoplatonizm orqali Platon xristian, yahudiy va islom falsafasiga ta'sir körsatgan. ÖzME'ga köra, Şarqda Aflotun asarlari asrlar davomida tarjima qilinib, ularga şarhlar yozilgan: «Davlat»ga Ibn Ruşd, «Qonunlar»ga Forobiy şarh bitgan. Forobiyning «Aflotun qonunlari mohiyati» deb nomlangan bu şarhi 1993-yilda «Fozil odamlar şahri» kitobi tarkibida, Platonning «Qonunlar» asari esa 2002-yilda Toşkentda özbek tilida naşr etilgan. Yozuvçi Omon Muxtorning «Aflotun» romani ham faylasuf siymosiga bağişlangan.