Afinalik Platon

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 259–261-b. — ziyouz.com

Platon Afinalik Afinalik, Aflotun (haqiqiy ismi Aristokl; mil. av. taxm. 427.27.5 — Afina — 347) — yunon faylasufi, platonizm asosçisi. Sokratttg şogirdi. Sokrat unga «P.» (keng yelkali, keng kökrakli degan ma'noni beradi) deb nom qöygan. P. maşhur faylasuflar b-n yoşligidan mulo-qotda bölib, ulardan ta'lim oldi. Geraklit, Parmenid, Demokrit va b. faylasuflarning asarlarini örgandi. Mil. av. 380 y.larda Afina yaqinidagi Akademiya nomli bir boğni sotib oladi (bu nom şu yerlik afsonaviy qahramon Akadem şarafiga berilgan) va bu boğda özining P. akademiyasi deb atalgan falsafiy maktabini taşkil etadi. Akademiya Afinada deyarli 1000 y. faoliyat körsatadi. Unda Aristotel ham öqigan. Akademiyada faqat falsafadan emas, geom., astronomiya, geogr., zool. va botanikadan ham ta'lim berilar edi. Biroq siyosiy ta'lim markaziy örinda edi. Ta'lim ma'ruzalar, munozaralar va suhbatlarga asoslanardi. Har kuni gimnastika maşğulotlari ötkazilardi.

P. falsafasining asosiy mohiyati — «ğoya» («eydos»)lar haqidagi ta'limotida bayon etilgan. Uning fikriça, ğoya haqiqiy borliq, biz biladigan va yaşaydigan dunyo uning soyasidir. Haqiqiy özgariş va taraqqiyot ğoyalar dunyosiga xos, soyalar dunyosidagi hara-kat esa uning in'ikosidir. Ğoyalar du-nyosining qonuniyatlarini hamma ham bila olmaydi. Ularni biladigan zotlar juda kam uçraydi, bu zotlar ulkan akl egalari böladi. Aksariyat kişilar soyalar dunyosi b-n kifoyalanadi. P. ğoyalar dunyosini narsalar dunyosidan ustun qöyadi, çunki ğoyalar dunyosi ideal narsalardir. Inson ğoyalar dunyosi b-n soyalar dunyosi örtasidagi zotdir. Uning ruhi ğoyalar dunyosiga, jismo-niy tanasi soyalar dunyosiga mansubdir. Şuning uçun ruh va tana birligidan iborat odam 2 olamga tegişlidir. Ruh insonning haqiqiy qismidir. Biz hayot deb ataydigak narsa ruh jismoniy ta-nada yaşaydigan vaqtdir. P.ning biliş nazariyasi uning ğoyalar haqidagi na-zariyasiga asoslanadi. Biliş — anam-nesis, ya'ni jonning eydoslar haqidagi xotirasi. Eydosga bölgan muhabbat (eros) ma'naviy yuksalişga undaydigan sababdir.

P. pedagog va tarbiya nazariyotçisi sifatida xam maşhur. Fu-karolarni tar-biyalaş davlatning asosiy vazifalaridan deb hisobladi. Uning fikriça, bolalar qayotining birinçi kunidanoq maxsus muassasalarda tarbiyalanişi kerak: 3—7 yoşda öyinlar maktablaridagi uylar yoki boğçada ta'lim olişi; 7—17 yoşda maktabda yozuv, öqiş, musiqani örganişi; 17—20 yoşda har-biygimnastik ta'lim olişi; 20— 30 yoşda kelajakda hukmdor uçun zarur bölgan falsafiy ta'lim olişi lozim.

P. qaraşlarida jamiyat, davlat töğrisidagi ta'limot markaziy örinlardan birini taşkil qiladi. U davlat fuqarolarini 3 tabaqaga bölgan: 1-tabaqa — davlatni boşqarib turadigan donişmand hukmdorlar; 2-tabaqa — davlatni duşmandan himoya qiladigan harbiylar; 3-tabaqa — davlatni va yuqoridagi 2 ta-baqani moddiy jihatdan ta'minlab turadigan deqqonlar va hunarmandlar. P. davlat boşqaruv şaklini oliy hokimiyat tanho amalga oşiriladigan monarxiyata, tor doiradagi çeklangan şaxslar tomonidan amalga oşiriladigan aristokraşiyaga, butun xalq hokimiyatni boşqaradigan demokratiyaga ajratadi. P. 4 asosiy fazilatni farq kiladi: donişmandlik, mardlik, akl b-n iş qiliş va eng asosiysi — boşka fazilatlar örnini töldiradigan va qöşilib ketadigan fazilat — adolat. P.ning ideal davlat töğrisidagi orzulari asosida adolat ğoyasi yotadi. Uningça, jamiyat barça a'zolarining odil jamiyatdagi qonunlarga böysunişi ijtimoiy ta-raqqiyotning asosiy garovidir. Qayerdaki qonunlar hokim ustidan hukmron bölsa, hokimlar esa qonunga qul bölsa, öşa davlat gullab yaşnaydi. Agar davlat qonunlar ustidan yaroqsiz hokimiyatni örnatib qöyadigan bölsa, u holda qonun heç qanday foyda bermaydi, aksinça, davlat uçun juda katta zarar keltiradi, deb ta'kidlaydi. Uning fikriça, iqtisodiyot polis (davlat)ning gullab yaş-naşi yoki tanazzuli omili hisoblanadi. I.ç. siyosatni emas, siyosat i.ç.ni bo-şqarişi kerak. Jamiyatni barqaror holatdan çiqaradigan har qanday özgarişlarga yöl qöyilmasligi zarur.

P.ning estetik qaraşlarida borliq, hayot «abadiy ğoya»larning taqlidi, nusxasi; san'at esa borliq, hayotning taqlidi, ya'ni taklidga taqlid, degan xulosaga asoslangan. U xudolarga bölgan e'tiqodni qöllab-quvvatlagan, xudosizlarni qrralagan, davlatni boşqaruvçilar xudojöy bölişlari kerak, deb hisoblagan.

Falsafa tarixida P. ta'limoti turliça qabul qilingan. Unga «ilohiy ustoz» (antik davr), xristian dunyoqaraşining muboşiri (bobosi), sof sevgi faylasufi va siyosiy xayolparast (Uyğoniş davri) sifatida qaralgan. P.dan 30 ga yaqin katta va kiçik asar qamda xatlari saqlanib qolgan. Asarlari dialog şaklida yozilgan. Ulardan muhimlari: «Apologiya» (Sokratni qimoya qiliş), «Kriton» (qonunni hurmag qiliş haqida), «Laxet» (mardlik haqida), «Xarmid» (aql b-n iş qiliş haqida), «Menon» (notiqlik san'ati mohiyati haqida), «Bazm» (eros haqida), «Fedr» (eydoslar haqidagi ta'limot), «Fedon» (adolat haqida), «Davlat» (adolat haqida), «Teetet» (bilim haqida), «Timey» (kosmologiya), «Qonunlar», «Siyosatdon», «Fileb» va b. P.ning asarlari asrlar davomida Ğarbda, Şarqda ma'lum va maşhur bölgan, köp tillarga tarjima qilingan, ularga şarxdar yozilgan. «Davlat» asariga Ibn Ruşd, «Qonunlar»ga Forobiy şarhi e'tiborga loyiq. Forobiyning şarhi «Talxi-su navomisi Aflotun» («Aflotun qonunlari mohiyati») deb ataladi. Bu asar 1993 y. «Fozil odamlar şaxri» kitobida naşr etilgan. 2002 y. Aflo-tunning «Qonunlar» asari Toşkentda uzbek tilida naşr etildi. Yozuvçi Omon Muxtorning «Aflotun» romani çop qilindi (T., 1998).

Abdulla Ayupov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПЛАТОН (Platon) Афиналик, Афлотун (ҳақиқий исми Аристокл; мил. ав. тахм. 427.27.5 — Афина — 347) — юнон файласуфи, платонизм асосчиси. Сократттг шогирди. Сократ унга «П.» (кенг елкали, кенг кўкракли деган маънони беради) деб ном қўйган. П. машҳур файласуфлар б-н ёшлигидан муло-қотда бўлиб, улардан таълим олди. Гераклит, Парменид, Демокрит ва б. файласуфларнинг асарларини ўрганди. Мил. ав. 380 й.ларда Афина яқинидаги Академия номли бир боғни сотиб олади (бу ном шу ерлик афсонавий қаҳрамон Академ шарафига берилган) ва бу боғда ўзининг П. академияси деб аталган фалсафий мактабини ташкил этади. Академия Афинада деярли 1000 й. фаолият кўрсатади. Унда Аристотель ҳам ўқиган. Академияда фақат фалсафадан эмас, геом., астрономия, геогр., зоол. ва ботаникадан ҳам таълим берилар эди. Бироқ сиёсий таълим марказий ўринда эди. Таълим маърузалар, мунозаралар ва суҳбатларга асосланарди. Ҳар куни гимнастика машғулотлари ўтказиларди.

П. фалсафасининг асосий моҳияти — «ғоя» («эйдос»)лар ҳақидаги таълимотида баён этилган. Унинг фикрича, ғоя ҳақиқий борлиқ, биз биладиган ва яшайдиган дунё унинг соясидир. Ҳақиқий ўзгариш ва тараққиёт ғоялар дунёсига хос, соялар дунёсидаги ҳара-кат эса унинг инъикосидир. Ғоялар ду-нёсининг қонуниятларини ҳамма ҳам била олмайди. Уларни биладиган зотлар жуда кам учрайди, бу зотлар улкан акл эгалари бўлади. Аксарият кишилар соялар дунёси б-н кифояланади. П. ғоялар дунёсини нарсалар дунёсидан устун қўяди, чунки ғоялар дунёси идеал нарсалардир. Инсон ғоялар дунёси б-н соялар дунёси ўртасидаги зотдир. Унинг руҳи ғоялар дунёсига, жисмо-ний танаси соялар дунёсига мансубдир. Шунинг учун руҳ ва тана бирлигидан иборат одам 2 оламга тегишлидир. Руҳ инсоннинг ҳақиқий қисмидир. Биз ҳаёт деб атайдигак нарса руҳ жисмоний та-нада яшайдиган вақтдир. П.нинг билиш назарияси унинг ғоялар ҳақидаги на-зариясига асосланади. Билиш — анам-несис, яъни жоннинг эйдослар ҳақидаги хотираси. Эйдосга бўлган муҳаббат (эрос) маънавий юксалишга ундайдиган сабабдир.

П. педагог ва тарбия назариётчиси сифатида хам машҳур. Фу-кароларни тар-биялаш давлатнинг асосий вазифаларидан деб ҳисоблади. Унинг фикрича, болалар қаётининг биринчи куниданоқ махсус муассасаларда тарбияланиши керак: 3—7 ёшда ўйинлар мактабларидаги уйлар ёки боғчада таълим олиши; 7—17 ёшда мактабда ёзув, ўқиш, мусиқани ўрганиши; 17—20 ёшда ҳар-бийгимнастик таълим олиши; 20— 30 ёшда келажакда ҳукмдор учун зарур бўлган фалсафий таълим олиши лозим.

П. қарашларида жамият, давлат тўғрисидаги таълимот марказий ўринлардан бирини ташкил қилади. У давлат фуқароларини 3 табақага бўлган: 1-табақа — давлатни бошқариб турадиган донишманд ҳукмдорлар; 2-табақа — давлатни душмандан ҳимоя қиладиган ҳарбийлар; 3-табақа — давлатни ва юқоридаги 2 та-бақани моддий жиҳатдан таъминлаб турадиган деққонлар ва ҳунармандлар. П. давлат бошқарув шаклини олий ҳокимият танҳо амалга ошириладиган монархията, тор доирадаги чекланган шахслар томонидан амалга ошириладиган аристокрашияга, бутун халқ ҳокимиятни бошқарадиган демократияга ажратади. П. 4 асосий фазилатни фарқ килади: донишмандлик, мардлик, акл б-н иш қилиш ва энг асосийси — бошка фазилатлар ўрнини тўлдирадиган ва қўшилиб кетадиган фазилат — адолат. П.нинг идеал давлат тўғрисидаги орзулари асосида адолат ғояси ётади. Унингча, жамият барча аъзоларининг одил жамиятдаги қонунларга бўйсуниши ижтимоий та-раққиётнинг асосий гаровидир. Қаердаки қонунлар ҳоким устидан ҳукмрон бўлса, ҳокимлар эса қонунга қул бўлса, ўша давлат гуллаб яшнайди. Агар давлат қонунлар устидан яроқсиз ҳокимиятни ўрнатиб қўядиган бўлса, у ҳолда қонун ҳеч қандай фойда бермайди, аксинча, давлат учун жуда катта зарар келтиради, деб таъкидлайди. Унинг фикрича, иқтисодиёт полис (давлат)нинг гуллаб яш-наши ёки таназзули омили ҳисобланади. И.ч. сиёсатни эмас, сиёсат и.ч.ни бо-шқариши керак. Жамиятни барқарор ҳолатдан чиқарадиган ҳар қандай ўзгаришларга йўл қўйилмаслиги зарур.

П.нинг эстетик қарашларида борлиқ, ҳаёт «абадий ғоя»ларнинг тақлиди, нусхаси; санъат эса борлиқ, ҳаётнинг тақлиди, яъни таклидга тақлид, деган хулосага асосланган. У худоларга бўлган эътиқодни қўллаб-қувватлаган, худосизларни қрралаган, давлатни бошқарувчилар художўй бўлишлари керак, деб ҳисоблаган.

Фалсафа тарихида П. таълимоти турлича қабул қилинган. Унга «илоҳий устоз» (антик давр), христиан дунёқарашининг мубошири (бобоси), соф севги файласуфи ва сиёсий хаёлпараст (Уйғониш даври) сифатида қаралган. П.дан 30 га яқин катта ва кичик асар қамда хатлари сақланиб қолган. Асарлари диалог шаклида ёзилган. Улардан муҳимлари: «Апология» (Сократни қимоя қилиш), «Критон» (қонунни ҳурмаг қилиш ҳақида), «Лахет» (мардлик ҳақида), «Хармид» (ақл б-н иш қилиш ҳақида), «Менон» (нотиқлик санъати моҳияти ҳақида), «Базм» (эрос ҳақида), «Федр» (эйдослар ҳақидаги таълимот), «Федон» (адолат ҳақида), «Давлат» (адолат ҳақида), «Теэтет» (билим ҳақида), «Тимей» (космология), «Қонунлар», «Сиёсатдон», «Филеб» ва б. П.нинг асарлари асрлар давомида Ғарбда, Шарқда маълум ва машҳур бўлган, кўп тилларга таржима қилинган, уларга шархдар ёзилган. «Давлат» асарига Ибн Рушд, «Қонунлар»га Форобий шарҳи эътиборга лойиқ. Форобийнинг шарҳи «Талхи-су навомиси Афлотун» («Афлотун қонунлари моҳияти») деб аталади. Бу асар 1993 й. «Фозил одамлар шахри» китобида нашр этилган. 2002 й. Афло-туннинг «Қонунлар» асари Тошкентда узбек тилида нашр этилди. Ёзувчи Омон Мухторнинг «Афлотун» романи чоп қилинди (Т., 1998).

Абдулла Аюпов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.