Sokrat
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 497-b. — ziyouz.com
Sokrat (Sokrates), Suqrot (mil. av. 470/469 —Afina — 399) — yunon faylasufi. Haykaltaroş Sofriniks va doya Fenaretta oilasida tuğilib ösgan. Öz ta'limotini oğzaki bayon qilgan, heç qanday yozma manba qoldirmagan. Sofistlarta qarşi kuraşiş va yoşlarni tarbiyalaşni öz oldiga maksad qilib qöygan. Atrofiga köplab iqtidorli talabalarni jamlagan. Bu talabalarning bir qismi (Alkiviad, Kritiy va b.) Afina demokratiyasiga qarşi kayfiyatda bölgan. S.ni demokratiyaga nisbatan duşmanlikda asossiz ayblaşgan. Aslida u boşqaruvning xamma şakli — monarxiya, mustabidlik, aristokratiya, plutokratiya va demokratiyani, agar ular adolatni buzayotgan bölsa, tanqid qilgan. S. ta'limotidagi tanqidiy ruh Afina hukmron doiralarini xavotirga solgan. Buning natijasida S. yoşlarni yöldan adaştirganlik, fuqarolik meyorlarini buzganlik hamda «yangi xudolarga sajda qiliş»da ayblanib, sudga berilgan va ölim jazosiga hukm qilingan. Bu hukm turmada S.ga zahar içiriş yöli b-n ijro etilgan.
S.ning falsafiy ta'limoti töğrisidagi ma'lumotlarni unga zamondoş va şogird bölgan Ksenofont, Platon, keyinroq Aristotel yozib qoldirgan. S. faqirona kun keçirib, doimo eski liboslarda, oyoq yalang yurardi. Uning turmuş tarzi ham, sözlari va suhbatlari ham odamlarda katta qiziqiş uyğotardi. Faylasuf köp vaqtini odam gavjum maydonlarda, xiyobonlarda ötkazgan. Özining suhbatidan bahramand böliş niyatida yurgan istalgan kişi b-n savoljavob qilgan. Uşbu muloqotlarning uslubi va xarakteri Platonning suhbat tarzida yozilgan asarlarida öz ifodasini topgan. S. öz falsafiy tadqiqotlariga axloqiy masalalarni asos qilib olgan. U olamning kelib çiqişi va tuzilişini örganiş zaruratini rad etib, bu masalalarni yeçişga inson tafakkuri qodir emas deb hisoblagan. S. ta'limoti ga köra, falsafaning maqsadi öz-özini biliş bölib, bu esa çin ezgulikka erişiş yölidir; ezgulik — bilim yoki donolikdir. S. insonda 1dan, örta miyonalik, mö'tadillik (ya'ni. ehtiroslarni jilovlay biliş) ni, 2-dan, dovyuraklik (ya'ni, xavfxatarni yenga biliş)ni, 3dan, adolat (ya'ni, ilohiy va insoniy qonunqoidalarga rioya eta biliş)ni eng asosiy ezgulik va yaxşilik belgisi deb hisoblagan. Zamondoşlari va şogirdlarining guvoxlik berişiça, S. özining çuqur dialektik fikrlaşi, ya'ni predmetga oid nomukammal tuşunçalardagi ziddiyatlarni oçiş orqali öşa predmetni biliş sari yetaklay oliş san'ati, induktiv ta'limotdan foydalaniş mahorati b-n katta taassurot uyğotgan.
S. ta'lim-tarbiya amaliyotidagi har qanday aqidaparastlikni qattiq qoraladi. Ta'limning ma'ruza öqiş şaklidan voz keçib, suhbat va munozaralar orqali haqiqatni izlab topişni asosiy uslubga aylantirdi. U barça mavjud nuqtai nazarlarning heç biriga qöşilmay turib, ularni tanqidiy asosda muhokama qilişga intilgan. Ped.da majburlaşdan, zöravonlikdan voz keçiş tarafdori bölgan. Uningça, bilim berişning yagona vositasi — işontirişdir.
S. nomi keyingi davrlar uçun donişmand timsoli bölib qolgan.
Saida Jörayeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СОКРАТ (Sokrates), Суқрот (мил. ав. 470/469 —Афина — 399) — юнон файласуфи. Ҳайкалтарош Софриникс ва доя Фенаретта оиласида туғилиб ўсган. Ўз таълимотини оғзаки баён қилган, ҳеч қандай ёзма манба қолдирмаган. Софистларта қарши курашиш ва ёшларни тарбиялашни ўз олдига максад қилиб қўйган. Атрофига кўплаб иқтидорли талабаларни жамлаган. Бу талабаларнинг бир қисми (Алкивиад, Критий ва б.) Афина демократиясига қарши кайфиятда бўлган. С.ни демократияга нисбатан душманликда асоссиз айблашган. Аслида у бошқарувнинг хамма шакли — монархия, мустабидлик, аристократия, плутократия ва демократияни, агар улар адолатни бузаётган бўлса, танқид қилган. С. таълимотидаги танқидий руҳ Афина ҳукмрон доираларини хавотирга солган. Бунинг натижасида С. ёшларни йўлдан адаштирганлик, фуқаролик меъёрларини бузганлик ҳамда «янги худоларга сажда қилиш»да айбланиб, судга берилган ва ўлим жазосига ҳукм қилинган. Бу ҳукм турмада С.га заҳар ичириш йўли б-н ижро этилган.
С.нинг фалсафий таълимоти тўғрисидаги маълумотларни унга замондош ва шогирд бўлган Ксенофонт, Платон, кейинроқ Аристотель ёзиб қолдирган. С. фақирона кун кечириб, доимо эски либосларда, оёқ яланг юрарди. Унинг турмуш тарзи ҳам, сўзлари ва суҳбатлари ҳам одамларда катта қизиқиш уйғотарди. Файласуф кўп вақтини одам гавжум майдонларда, хиёбонларда ўтказган. Ўзининг суҳбатидан баҳраманд бўлиш ниятида юрган исталган киши б-н саволжавоб қилган. Ушбу мулоқотларнинг услуби ва характери Платоннинг суҳбат тарзида ёзилган асарларида ўз ифодасини топган. С. ўз фалсафий тадқиқотларига ахлоқий масалаларни асос қилиб олган. У оламнинг келиб чиқиши ва тузилишини ўрганиш заруратини рад этиб, бу масалаларни ечишга инсон тафаккури қодир эмас деб ҳисоблаган. С. таълимоти га кўра, фалсафанинг мақсади ўз-ўзини билиш бўлиб, бу эса чин эзгуликка эришиш йўлидир; эзгулик — билим ёки доноликдир. С. инсонда 1дан, ўрта миёналик, мўътадиллик (яъни. эҳтиросларни жиловлай билиш) ни, 2-дан, довюраклик (яъни, хавфхатарни енга билиш)ни, 3дан, адолат (яъни, илоҳий ва инсоний қонунқоидаларга риоя эта билиш)ни энг асосий эзгулик ва яхшилик белгиси деб ҳисоблаган. Замондошлари ва шогирдларининг гувохлик беришича, С. ўзининг чуқур диалектик фикрлаши, яъни предметга оид номукаммал тушунчалардаги зиддиятларни очиш орқали ўша предметни билиш сари етаклай олиш санъати, индуктив таълимотдан фойдаланиш маҳорати б-н катта таассурот уйғотган.
С. таълим-тарбия амалиётидаги ҳар қандай ақидапарастликни қаттиқ қоралади. Таълимнинг маъруза ўқиш шаклидан воз кечиб, суҳбат ва мунозаралар орқали ҳақиқатни излаб топишни асосий услубга айлантирди. У барча мавжуд нуқтаи назарларнинг ҳеч бирига қўшилмай туриб, уларни танқидий асосда муҳокама қилишга интилган. Пед.да мажбурлашдан, зўравонликдан воз кечиш тарафдори бўлган. Унингча, билим беришнинг ягона воситаси — ишонтиришдир.
С. номи кейинги даврлар учун донишманд тимсоли бўлиб қолган.
Саидa Жўраева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.